Survivallen, maar dan echt

Bervoets schept een beklemmende sfeer die tot nadenken stemt: leven we niet allang in een spelshow?

Buiten is na een enorme knal een grijze mist neergedaald. Binnen zit de crew van een televisieprogramma opgesloten in een school, samen met het beoogde onderwerp van de show (een klein rekenwonder), zijn moeder en zijn meester. Toen internet nog werkte gaf het instructies om binnen te blijven, ramen en gordijnen te sluiten, zich niet bij de vensters te wagen, én te wachten op nadere instructies.

Inmiddels doet internet het allang niet meer en luisteren de zes volwassenen en het kind al dagen naar het geruis van de radio, omdat dat geruis meer geruststelt dan stilte.

Schrijfster en columniste Hanna Bervoets, die met haar tweede roman 'Lieve Celine' vorig jaar de Opzij Literatuurprijs won, geeft in 'Alles wat er was' wel een heel macabere draai aan het genre van de survivalspelshow.

Zelf nam Bervoets vorig jaar al deel aan 'Wie is de mol', maar ze heeft ook merkbaar studie gemaakt van programma's als 'Expeditie Poolcirkel', en de oershow 'Big Brother', waarin de tot elkaar veroordeelde deelnemers ingewikkelde betrekkingen met elkaar onderhouden. Leiders staan tegenover elkaar, er is sprake van verborgen een-tweetjes, openlijke verdachtmakingen, intimiteit en verraad.

Groot verschil met die shows: het gedeelde isolement is in 'Alles wat er was' geen spel. Hier is het menens, al weet je tot het einde niet zeker wat er allemaal echt is en wat er ontsprooy aan de verbeelding van de vertelster, regisseur Merel.

In een gevonden agenda maakt ze dagboekaantekeningen, om even uit 'de nieuwe situatie' te kunnen ontsnappen. Die aantekeningen heeft Bervoets niet chronologisch geordend, wat de spanning verhoogt. Zo wordt gerept van een zieke terwijl die het volgende hoofdstuk nog gezond is, en over de verdwijning van drie groepsleden die even later nog rustig meedoen aan groepsoverleg.

Toch zijn de gebeurtenissen zelf niet het verontrustendste aan deze roman, al moeten er voor de maaltijd rijstkorrels worden verdeeld, al is er sprake van kannibalisme, van een potentiële psychopaat in de groep en van een 'postapocalyptische' baby.

Beklemmend aan 'Alles wat er was' zijn vooral de toon en de sfeer van de roman. Merel zegt nooit precies hoe het zit, ze formuleert eufemistisch en ontwijkend. Zo duidt ze de werkelijkheid voor de ramp aan als 'de oude situatie'. Als ze de enige andere vrouw in het gezelschap zogenaamd joviaal 'effe een vrouwenvraagje' wil stellen en die reageert met 'Shoot me', constateert Merel: "Ze dacht dat ik zo praat."

De poging tot vertrouwelijkheid bevestigt alleen dat de twee vrouwen vreemden zijn voor elkaar. Als zich tussen Merel, cameraman Barry en de charismatische Leo (de presentator) een seksuele driehoeksverhouding ontspint, blijft die voor de anderen verborgen en wordt die ook onderling niet benoemd.

Iets uitspreken zorgt ervoor dat het echt wordt.

Toen ik het boek had dichtgeslagen zat ik nog even te peinzen bij die foto van de schrijfster op de achterflap, bij haar licht malicieuze blik van onder die wenkbrauwen. Niet dat Bervoets iets hemelbestormends te berde brengt over de apocalyps, maar ze schetst een wereld waarin alleen nog onthechte zielen rondlopen, die het vermogen tot verbintenis en vertrouwen verloren zijn.

Gaandeweg bekroop mij het gevoel dat die vervreemdende 'nieuwe situatie' niet zoveel verschilt van de 'oude situatie'. Alsof we allemaal al lang in zo'n spelshow zitten in 'rollen die we zo goed vertolken dat we er zelf in zijn gaan geloven'.

Hanna Bervoets: Alles wat er was. Atlas Contact, Amsterdam; 284 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden