Surrealistische totaalervaring

HENNY DE LANGE

Wat er precies te zien zou zijn, had het Scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset tot het laatst geheim gehouden. Maar dat de metamorfose van de voormalige onderzeebootloods van de Rotterdamsche Droogdokmaatschappij in de Rotterdamse haven spectaculair zou zijn, viel op voorhand te verwachten. De Deen Michael Elmgreen (1961) en de Noor Ingar Dragset (1969), die al 17 jaar samenwerken, hebben inmiddels een stevige reputatie opgebouwd met hun spraakmakende 'totaalervaringen'. Een vreselijk woord, maar het dekt wel de lading van hun spraakmakende installaties. Zo hadden ze op de kunstbiënnale van Venetië van 2009 twee villa's ingericht van rijke families die kunst verzamelen. Bezoekers die door de luxueuze villa's dwaalden, zagen niet alleen heel veel kunst en design, maar kregen ook een inkijkje in het privéleven van de bewoners, dat nogal treurig en gewelddadig bleek te zijn. Met als stille getuige daarvan een bedrieglijk echt ogend lijk dat buiten in het azuurblauwe zwembad dreef. Het was dé attractie van de Biënnale.

En nu mochten ze de vijfduizend vierkante meter grote onderzeebootloods vullen, die museum Boijmans van Beuningen en het Havenbedrijf sinds vorig jaar gebruiken voor het organiseren van tentoonstellingen die te groot zijn voor gewone museumzalen. Toen Elmgreen & Dragset de eerste keer kwamen kijken, kregen ze meteen al ideeën, vertelt Dragset. Eén daarvan was het bouwen van een lange tunnel als entree tot de loods. Dragset: "We willen bezoekers het gevoel geven dat ze echt een andere wereld binnenstappen."

Die vijftig meter lange tunnel is inderdaad een vondst. Het is zo'n naargeestige smalle buis, die ook wel gebruikt wordt als tunneltje onder spoorwegen in de rafelranden van de stad. Veilig voel je je er nooit en dat unheimische sfeertje roepen de kunstenaars ook op met graffiti en posters met de oproep om criminaliteit altijd te melden. Ergens halverwege passeer je een pinautomaat met daaronder een reiswieg met baby... Een vondeling? Of is de moeder of vader tijdens het pinnen in allerijl gevlucht voor een overvaller?

Aan het eind van de tunnel betreed je een wereld die zo mogelijk nog grimmiger en rauwer is. Elmgreen en Dragset verbouwden de loods tot een naargeestige, Oostblokachtige buitenwijk met een somber flatgebouw, een plein met een ouderwets kinderreuzenrad, betonnen banken, kapotte straatverlichting, overvolle vuilniscontainers en een urinoir, waar schandknapen rondscharrelen. Het is er donker en het voelt niet veilig. Een paar knullen sleutelen aan een oude limousine, er hangen jongens met capuchons rond. En een tienermoeder maakt via haar mobiel luidkeels ruzie met haar vriend, die in het flatgebouw woont en weigert naar beneden te komen. Achter de verlichte ramen van de flat flikkeren tv-schermen. De bewoners zijn niet thuis, maar het interieur en de tv-zender waarop is afgestemd vertellen veel over hun uitzichtloze bestaan. Maar ook over hun pogingen zich daaraan te ontworstelen: de één wil getuige een rondslingerend boek van zijn rookverslaving af, een ander is op zoek naar een partner via een datingsite.

Als bezoeker word je zo meegezogen in deze surrealistische wereld, dat je op een gegeven moment niet meer weet wat echt is en geënsceneerd. Maakt die man die naar binnen staat te gluren in een slaapkamer waar een jongen op bed zijn profiel op de datingsite GayRomeo bekijkt, deel uit van de tentoonstelling, waarvoor het Ro Theater een aantal jonge spelers leverde? Of is hij een bezoeker die net zoals de verslaggeefster toegeeft aan voyeuristische neigingen? Theatermaker Jetse Batelaan van het Ro Theater heeft de personages die rondhangen bij de flat in ieder geval meesterlijk geregisseerd. Ze gedragen zich niet als acteurs en mengen zich volkomen natuurlijk onder het publiek.

The One & The Many, De enkeling en de massa zoals Elmgreen en Dragset hun tentoonstelling hebben genoemd, onderga je als een surrealistische totaalervaring. Met als gevolg dat je je gaandeweg zelf ook anders - schichtiger vooral - gaat gedragen. Is het wel vertrouwd om je tas af te geven als je een ritje maakt met het reuzenrad?

In verwarring dool je rond, tussen al die verloren zielen, met aan het eind, als je knipperend in het felle zonlicht weer buiten staat, het besef dat al die mensen in deze sinistere stadswijk volkomen langs elkaar heen leven. Allemaal proberen ze, ieder voor zich, zich staande te houden en te ontworstelen aan hun uitzichtloze bestaan, maar onderling delen ze niets. Of zoals Dragset het formuleert: "Het individu staat centraal in onze westerse welvaartsstaat. Deel uitmaken van een gemeenschap telt niet meer."

Elmgreen & Dragset maken hun werk bij voorkeur in de openbare ruimte en niet in een museum, omdat ze het grote publiek er graag bij betrekken. In de onderzeebootloods worden bezoekers vanzelf voyeurs. Daardoor gaan ze, hopen de kunstenaars, anders kijken naar de wereld.

Maar ook om de openbare ruimte zelf gaat het in deze tentoonstelling, benadrukken ze. Die verloedert en wordt steeds meer het domein van prostituees, zwervers en dealers. Daarnaast groeit het aantal bewakingscamera's in het straatbeeld explosief. Daardoor voelen mensen zich nog onveiliger en mijden ze nog meer de straat.

In de onderzeebootloods gaat het om een 'gecreëerde' openbare ruimte. Dat ze de echte openbare ruimte ook niet schuwen, laten ze elders in Rotterdam zien. Op de Coolsingel, direct naast het stadhuis, hebben ze een vitrine neergezet met daarin een megafoon op een sokkel. Het komende jaar zal elke dag iemand om exact 12 uur via de megafoon de volgende boodschap rondtoeteren: "It's never too late to say sorry." De plek is niet toevallig gekozen. De kunstenaars hopen dat de boodschap in ieder geval doordringt tot de bestuurders op het stadhuis die fors willen bezuinigen op de kunsten.

Elmgreen & Dragset: The One & The Many, t/m 25 september in de Onderzeebootloods in Rotterdam. Voor meer info: www.boijmans.nl

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden