Suriname wil een vriend, geen bemoeial

Nederland en de Verenigde Staten hebben het nakijken nu de Surinaamse president Bouterse ongegeneerd China omarmt.

'China is niet alleen een vriend van Suriname, maar van de hele wereld", speechte een opgetogen Surinaamse president Desi Bouterse onlangs tijdens het Chinese nieuwjaar. Applaus viel hem ten deel, en passant werd de datum gebombardeerd tot nationale feestdag in Suriname.

Het typeert de nieuwe koers die Suriname vaart met Bouterse aan het roer. China neemt in rap tempo de rol van Nederland over als primaire buitenlandse partner. Dit jaar passeren de Aziaten Nederland als grootste investeerders van de Caribische republiek. Daarmee komt een einde aan een lange geschiedenis van gezichtsbepalende Nederlandse invloed in zijn voormalige wingewest, dat sinds 1975 onafhankelijk is.

Sinds Bouterses beëdiging in augustus zijn in hoog tempo projecten toebedeeld aan Chinese ondernemingen. Een alliantie tussen de regerende Nationaal Democratische Partij (NDP) van Bouterse en de Chinese Communistische Partij staat op de rol. Een delegatie van de NDP, met onder meer ondervoorzitter Charles Pahlad, vloog in december naar Beijing voor overleg. De twee partijen hebben 'al geruime tijd' contact met elkaar.

De Surinamers waren hevig onder de indruk van wat ze zagen: "We weten dat de partij in China de economie flink stimuleert. Zij zit overal in het land en is organisatorisch heel sterk", stelde één van de afgevaardigden in het dagblad De Ware Tijd.

Eind februari was er het tegenbezoek van Chinese hoogwaardigheidsbekleders aan Paramaribo, met wederom de enthousiaste toon en nadruk op nauwe samenwerking tussen de twee naties. De Chinezen lenen en doneren geld en gaan trainingen verzorgen aan NDP'ers, zodat 'de partij zolang mogelijk aan de macht blijft'. "De Communistische Partij is dat al 62 jaar en bewaart de rust, dat is een kunst", aldus NDP-minister Ramon Abrahams.

Nederland en de VS kijken machteloos toe. De gesprekken tussen Bouterse en diplomaten uit deze landen verlopen uiterst koel. "Ons onderhoud was zakelijk en functioneel", meldde de Nederlandse ambassadeur Aart Jacobi eind november na het eerste contact in jaren tussen de Nederlandse overheid en de oud-legerleider. De persfoto die na afloop werd verspreid sprak boekdelen: een formele handdruk van het ernstig kijkende duo kon er net vanaf.

De bodem van de ontwikkelingspot (3,5 miljard gulden, ongeveer 1,58 miljard euro) die Nederland na de onafhankelijkheid schonk, is na 31 jaar in zicht. Hoe het nu verder moet is nog niet bepaald. De diplomatieke relatie staat op een laag pitje.

In de recente geschiedenis richtte Suriname zich vaak tot Nederland voor politiek advies. De voorbeelden zijn legio. Oppositiepartij Democratie in Ontwikkeling en Eenheid onderhoudt nauwe contacten met de Nederlandse ChristenUnie. Paul Somohardjo, leider van de overwegend Javaanse Pertjajah Luhur en met zes zetels lid van de regeringscoalitie, kan rekenen op steun en raad van PvdA-prominent Bram Peper. Ook Pertjajah Luhur is inmiddels benaderd door de Communistische Partij van China.

"Nieuw Front (de partijcombinatie die de afgelopen tien jaar aan de macht was, red.) heeft niet verder gekeken dan de oude overheerser", meent socioloog Jack Menke, verbonden aan de Anton de Kom universiteit in Paramaribo. "Onder oud-president Ronald Venetiaan is geen duidelijke buitenlandse politiek gevoerd. Uiteindelijk zwichtte die overheid telkens weer voor de ontwikkelingshulp uit Nederland. Suriname is het meest naar binnen gekeerde land in Zuid-Amerika, een achterblijver in de internationale politiek."

Paul Tjon Sie Fat promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam op een studie over Chinese immigratie in Suriname. "Vorige regeringen hebben nooit een standpunt ingenomen over de Volksrepubliek China. Dat kon niet, want de Verenigde Staten en Nederland moesten rustig worden gehouden om de geldstromen niet in gevaar te brengen. Bouterse kan zijn persoonlijke voorkeur publiekelijk uitspreken, omdat hij niets heeft met Nederland."

Maxime Verhagen gooide vorig jaar, toen hij nog minister van buitenlandse zaken was, de deur voor de nieuwe president dicht. Bouterse is alleen welkom in Nederland om zijn gevangenisstraf van twaalf jaar voor drugshandel uit te zitten, meldde hij.

Voor China is Bouterses criminele curriculum vitae irrelevant. "De Europese Unie vindt die houding eng, bleek toen enkele jaren terug de discussie speelde over vermeend neo-kolonialisme in Afrika. China stelt, in tegenstelling tot het gros van de westerse wereldnaties, geen vragen en eisen aan de landen waarmee het zaken wil doen", zegt Tjon Sie Fat.

China schenkt dit jaar ruim 1,8 miljoen euro aan Suriname en sleept in ruil daarvoor bijna 61 miljoen euro aan opdrachten binnen. Nederland doneert 51 miljoen voor onder meer de aanleg van wegen en sociale woningbouw. De bouw van een diepzeehaven aan de Surinamerivier en een snelweg naar zuiderbuur Brazilië gaan waarschijnlijk naar Chinese ondernemingen. Met die laatste is 6 miljard Amerikaanse dollar gemoeid.

"Ik vind het niet zo'n rare keus", zegt Tjon Sie Fat. "Waarschijnlijk zijn ze domweg goedkoper. Veel Chinese bedrijven nemen volop deel aan de grote liberale wereldeconomie en concurreren met bedrijven uit de Europese Unie."

China heeft al heel lang voet aan de grond in Suriname (zie kader). "Het was een van de eerste landen die Suriname erkenden nadat het onafhankelijk werd. Die band is gebleven. Suriname diende als voorbeeld voor goede relaties tussen de Volksrepubliek China en de Derde Wereld.", vervolgt Tjon Sie Fat.

Achterdocht was er ook. Tjon Sie Fat: "Dat stereotype beeld van de onintegreerbare Aziaat, het Gele Gevaar, heeft in Suriname lang standgehouden."

Toen het Chinese bedrijf Dalian in 1999 ruim duizend kilometer asfalt kwam neerleggen was dat aanleiding voor protest. De angst voor corruptie was groot en het zou een financiële ramp voor Suriname betekenen.

Desi Bouterse heeft dat wantrouwen doen verdwijnen. In 2009 zorgden Chinese schenkingen aan politieke partijen nog voor beroering. Begin maart doneerde de Chinese ambassadeur Yuan Nansheng schoeisel, veldbedden en kleding ter waarde van een half miljoen Amerikaanse dollar aan het Surinaamse Nationaal Leger. Dat is geen teken van afhankelijkheid, maar van ondersteuning en ontwikkeling, zo redeneerde het ministerie van defensie. Van maatschappelijke ophef was ditmaal nauwelijks sprake.

Zelfs first lady Ingrid Bouterse, die officieel op de loonlijst van het kabinet staat, zit als vertegenwoordiger van de overheid met de Chinese ambassadeur om tafel om, informeel en vriendschappelijk, zaken te doen.

"De Chinese ambassade treedt de laatste jaren veel meer op de voorgrond en bindt zich duidelijker en gestructureerder aan topfiguren van Chinese bedrijven en binnen Chinese verenigingen in Suriname", zegt Tjon Sie Fat.

De Verenigde Staten houden de Chinese opmars in hun achtertuin nauwgezet in de gaten. "China maakt een voor ons vrij verontrustende ontwikkeling door in met name Latijns-Amerika", zei Hillary Clinton, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken twee jaar geleden. Oorzaak volgens analisten: de Verenigde Staten hadden het continent links laten liggen, alle aandacht ging naar de oorlogen in Afghanistan en Irak en de wereldwijde economische crisis.

In iets bescheidener mate tekent ook Venezuela overeenkomsten met Suriname, met name in de olie- en rijstsector. Toen president Hugo Chávez in november plots een flitsbezoek aan Paramaribo bracht, stond het land volledig op zijn kop.

"Dit is slechts het begin", jubelde Chávez. "De belangen van Suriname zijn de belangen van Venezuela." En over Bouterse: "Dit is mijn broer."

Ook de regionale grootmacht Brazilië verruilde de Amerikanen als belangrijkste handelsparner voor de Chinezen. China, altijd hongerig naar nieuwe grondstoffen, importeert soja uit Argentinië, koper uit Chili, zink uit Peru, ijzererts uit Brazilië en hout uit Suriname.

In een aantal landen onderhandelt China over olie. Tjon Sie Fat: "Voor China betekent het business, maar ook het creëren van de status als wereldmacht. Of er meer achter zit weet ik niet. Het zou kunnen dat China er op termijn iets voor terug wil, bijvoorbeeld steun binnen de Verenigde Naties."

Bouterse wil af van het isolement waarin Suriname altijd zat, haakt aan bij de regio. Suriname is inmiddels lid van de Unie van Zuid-Amerikaanse Naties, een politiek en economisch samenwerkingsverband van twaalf landen in de regio, dat in 2008 werd opgericht.

De president flirtte na de staatsgreep van 1980 al met het links-revolutionaire gedachtegoed; zijn militaire bewind onderhield banden met onder meer Cuba en Nicaragua. Dat populistisch-revolutionair socialisme en nationalisme komt weer in zwang, zoals in veel Zuid-Amerikaanse landen.

Is Nederlandse invloed is dan helemaal verdwenen? "Nee hoor", zegt socioloog Menke. "Nederlandse inmenging manifesteert zich op andere gebieden. In de media bijvoorbeeld, maar ook via de talloze stichtingen. Ruim 10 procent van de inwoners heeft een Nederlands paspoort. Na Chinezen en Brazilianen zijn Surinaamse Nederlanders de grootste groep immigranten. En dat zal nog wel even zo blijven."

Chinezen in Suriname
Naast Javanen, Hindostanen, Inheemsen en stads- en boslandcreolen wonen en werken in Suriname tienduizenden Surinaamse Chinezen en mensen met een Chinees paspoort.

Sommige schattingen komen op tot 70.000, 14 procent van de bevolking. 13.000 van hen hebben een Chinees paspoort. Nergens in het Caribisch gebied zijn zij zo prominent aanwezig. Op de Braziliaanse zuiderburen na (waar hun aantal op 30.000 wordt geschat) is het de grootste groep vreemdelingen.

De eerste Chinezen zetten in de tweede helft van de negentiende eeuw voet aan land in Suriname. Tien jaar voordat Nederland in 1863 de slavernij afschafte, werd naarstig gezocht naar contractarbeiders, omdat naar Frans en Brits voorbeeld een leegloop van de plantages dreigde.

Ruim 2500 Chinezen werden tussen 1853 en 1874 naar 'De West' gehaald, maar omdat het veel kostte om hen te werven, is die werving stopgezet.

In de jaren '90 van de vorige eeuw kwam een tweede immigratiegolf vanuit China op gang. In 1990 stonden er plots 4800 Chinezen op luchthaven Zanderij, een jaar later steeg hun aantal naar een record van 7587, terwijl het aantal Chinezen dat zich in Suriname meldde daarvoor rond de 200 per jaar schommelde.

Deze immigranten worden de 'nieuwe Chinezen' genoemd en zijn actief in de handel en het midden- en kleinbedrijf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden