Superspeeltuin Ruhrgebied

interview | De Ruhrtriennale, het grote interdisciplinaire kunstenfestival in het Ruhrgebied, begint vrijdag aan zijn veertiende editie. Johan Simons, de vijfde intendant, mag er drie jaar de artistieke scepter zwaaien. 'Dat is aan de korte kant', vindt Simons en hij zint op verandering.

Wie Johans Simons nog kent uit de tijd van ZT Hollandia zou verwachten dat de Nederlandse regisseur in zijn nopjes is met de superspeeltuin die het Ruhrgebied hem biedt. Immers, die theatergroep speelde het liefst op locaties buiten het theater. En de Ruhrtriennale biedt hem schitterend industrieel erfgoed, op ruige plekken in een groot gebied rond steden als Duisburg, Bochum, Dinslaken en Gelsenkirchen. Indrukwekkende machinehallen waar de walm van het ijzergieten en het stampende geluid van de plaatwals als het ware nog in de lucht hangen en waar het zweet van hard en vuil werk voor weinig loon nog tastbaar is. Het moet een plek zijn waar Simons zich heerlijk voelt. Toch?

"Jaaa, uhmmm...", klinkt het ietwat weifelend. "De Jahrhunderthalle in Bochum is natuurlijk een prachtlocatie", zegt Simons. En hij kan het weten, omdat hij daar in 2002 de voorstelling 'Sentimenti' maakte. Die voorstelling, waarin auteur Thomas Mann, een Duitse staalarbeider, Ralf Rothmann en Giuseppe Verdi inventief aan elkaar gesmeed werden, rekent hijzelf tot één van de vijf favoriete voorstellingen uit zijn carrière. Maar je voelt een 'maar' aankomen. "Een schitterend gebouw, die Jahrhunderthalle, maar het gebouw is in al die jaren dat de Ruhrtriennale er nu is tot een soort evenementenhal uitgegroeid. Een evenementenhal ja, je hoort het goed. Dat irriteert mij natuurlijk mateloos. Voor mijn gevoel moest ik iets met die irritatie.

Wagner

"Mijn eerste plan was om de musici van het MusicAeterna-orkest uit Perm, die hier onder hun leider Teodor Currentzis Wagners 'Das Rheingold' komen spelen, in een cirkel van caravans op het plein vóór de Jahrhunderthalle te laten bivakkeren. Ik had gehoord dat die musici uit zo'n beetje alle hotels geweerd worden vanwege drankmisbruik en overlast. Het leek me wel een mooie oplossing om ze hier in caravans onder te brengen. En ik kon me al verheugen op de reacties van de vaste bezoekers: 'Wat moet dat met ónze Jahrhunderthalle? Bezet door een stelletje zigeuners?' Dat idee heb ik laten varen, maar ervoor in de plaats komt daar nu de installatie 'The Good, the Bad and the Ugly' van Joep van Lieshout te staan. Ook lekker ontregelend.

"Het idee is dat je straks hier aankomt om 'Das Rheingold' in de Jahrhunderthalle te zien, maar dat je dan buiten al geconfronteerd wordt met Van Lieshout én met de elektronische muziek van Mika Vainio en pas daarna aan Wagner toekomt."

'Das Rheingold' is één van de grote projecten van Simons zelf dit jaar. Hij zal voor het eerst een Wagner-opera regisseren, en hij weet zich met de Griekse dirigent Teodor Currentzis verzekerd van een al even provocerende muzikale partner.

"Wagner was een anarchist en een communist, een tijdgenoot van Marx. En natuurlijk past 'Das Rheingold' perfect in deze contreien. Niet alleen vanwege de Rijn, maar omdat ze de kolen die hier vroeger uit de mijnen werden gehaald, het zwarte goud noemden - das schwarze Gold. Wagner was een revolutionair, een visionair. Wat bezielde Wagner? Wat ging er in zijn geest om? Dat ga ik in mijn enscenering proberen op te wekken. Ik verwacht dat er na tien minuten al mensen de zaal uit zullen lopen." Simons constateert het met een tevreden lachje. "Begrijp me goed: ik wíl niet dat er mensen weglopen, maar ik vind wel dat je een statement moet maken, dat je mensen tegen de haren in moet strijken. Het gaat me niet om het provoceren per se."

Pasolini

Wagners 'Rheingold' gaat pas op 12 september in première, maar de Ruhrtriennale opent vrijdag al met Simons' regie van 'Accattone', een theaterversie van de eerste film van Pier Paolo Pasolini. Net als in de film speelt de muziek van Bach er een grote rol in. Waren dat in de film fragmenten uit de Matthäus-Passion, in deze productie van NTGent zal Collegium Vocale Gent onder leiding van Philippe Herreweghe live muziek uit verschillende Bach-cantates uitvoeren.

"Voor 'Accattone' gebruiken we een voor de Ruhrtriennale nieuwe locatie, de Kohlenmischhalle Zeche Lohberg in Dinslaken. Daar ben ik natuurlijk erg blij mee, omdat die locatie voor iedereen verrassend zal zijn. Een beetje zoals in mijn tijd bij ZT Hollandia. Pasolini's film gaat over werkloosheid en thuisblijven. De werkloze is er de hoogste in de hiërarchie. In deze tijd, waarin werk steeds meer zal afnemen, is zo'n thema heel relevant. Kijk naar die schrikbarende jeugdwerkloosheid overal. Het gegeven van 'Accattone' heeft wel wat weg van 'Sentimenti' inderdaad, maar ik wilde dolgraag weer een soort 'Sentimenti' maken, omdat ik daar zulke goede herinneringen aan bewaar. Ik heb bovendien veel affiniteit met dit milieu omdat ik er zelf vandaan kom. Niet zozeer een kleinburgerlijk milieu als wel een ontworteld milieu. Bedenk dat we in Europa op dit moment een ongelofelijke ontworteling meemaken."

Dappere intendant

De twee grote projecten van Simons zelf geven al een beetje de reikwijdte van de programmering op de Ruhrtriennale aan. Hoe houdt een drukbezet regisseur als Simons zich een beetje op de hoogte van wat er speelt in het internationale kunstenlandschap? De programmering van een interdisciplinair festival is toch wat anders dan het leiden van een theatergezelschap?

"Van huis uit ben ik redelijk geïnformeerd wat kunst betreft. Ik ben christelijk opgevoed, en dus weet ik veel van Bach. Voor ZT Hollandia werkte ik samen met Louis Andriessen en Paul Koek waardoor ik in aanraking kwam met hedendaagse muziek. En ik hou ervan om een museum voor moderne kunst binnen te lopen. Maar het is waar, ik heb weinig tijd om zelf dingen te gaan bekijken, om mijn voelsprieten her en der uit te steken. Ik reis als het nodig is en ik heb de neiging - altijd gehad - om mensen om me heen te verzamelen die ik beter vind dan mijzelf. Hier bij de Ruhrtriennale kan ik bouwen op een paar fantastische dramaturgen, die allemaal hun eigen specialiteit hebben. Ze zijn bovendien tussen de dertig en veertig jaar, dus zij kunnen mij bij wijze van spreken vertellen waar mijn zonen van zouden moeten houden. Met mijn achtenzestig jaar heb ik vooral een historisch besef van het kunstenlandschap."

Simons is de vijfde intendant van dit festival dat door Gerard Mortier, de eerste intendant, opgericht is. Mortier stierf vorig jaar en als eerbetoon is er komende zondag een hommage-concert voor hem. Wat betekende hij voor Simons?

"Mortier was de meest dappere intendant die ik ken. Wat hij in zijn functies in Brussel bij de Munt en bij de Salzburger Festspiele heeft klaargespeeld, is groots. Hij heeft daar theater- en filmregisseurs naar de operawereld gehaald met steeds opzienbarende resultaten.

Mortier is de grondlegger van het interdisciplinaire in de kunstwereld. Onverwachte verbindingen leggen, daar was hij een meester in. Hij wist zo ongelofelijk veel - om jaloers op te worden. Ik dacht altijd dat hij de zoon van Kant was; die wist ook alles. En hij had altijd gelijk, daar had ik weleens de pest over in. In 'Sentimenti' bijvoorbeeld stierf de moeder bij mij op het midden van de scène. Mortier was het daar niet mee eens. Volgens hem stierven mensen altijd meer in een hoekje, nooit in het volle licht. Hij bleef er maar over zeuren, en uiteindelijk hebben we het natuurlijk zo gespeeld, omdat hij gelijk had.

"Mortier heeft mij enorm verrijkt. En kijk eens naar al die mensen die hij heeft opgeleid. Hij is mij ook altijd trouw gebleven. Toen hij hoorde dat ik hier intendant werd, vond hij dat geweldig. Ik ga ook zeker een toespraak te zijner ere houden, voorafgaand aan dat bijzondere concert."

Drie jaar

De Ruhrtriennale kent elke drie jaar een nieuwe intendant, een concept dat bedacht is door Mortier. Wat kun je in drie jaar bereiken?

"Ik probeer samenhang te krijgen in de programmering, en die moet een zo breed mogelijk publiek zien te bereiken. Het Ruhrgebied is een chaotisch gebied. Of je nou mét gps hier binnenrijdt of zonder, je raakt binnen de kortste keren geheid de weg kwijt. Dus moet de programmering in ieder geval samenhang tonen. 'Seid umschlungen' is het thema, 'Wees omarmd'. Daar moet je trouwens ook voorzichtig mee zijn, anders loop je de kans iemand te verstikken. Maar we bieden hoge kwaliteit waarin alles vanuit een historisch perspectief met elkaar te maken heeft. Vanuit dat perspectief kijken we naar de wereld van nu. Als je een Europees festival op het vasteland brengt, moet je vanuit de canon werken. Je moet weet hebben van het humanisme, de democratie, de joods-christelijke traditie. En je moet vooral oogkleppen wegnemen.

"Drie jaar is wat mij betreft niet ideaal. De leiders van het Holland Festival en het Festival d'Aix-en-Provence zeiden allebei tegen mij dat drie jaar veel te kort is. Dan ben je voor je gevoel net begonnen. Een intendant vertrekt na drie jaar weer, maar de mensen op kantoor blijven. En zij kunnen een behoorlijk stempel op zo'n festival drukken. Die moeten wat mij betreft nodig terug in hun hok".

Simons lacht hartelijk en hatelijk tegelijk. Zo kwaad bedoelt hij het allemaal niet, maar zijn punt is duidelijk. "Ik ga zeker proberen om de statuten van de Ruhrtriennale te veranderen, zodat ik langer kan blijven. Weet je, die drie jaar is ook maar een bedenksel van Mortier geweest. Die wist dat hij hier maar drie jaar had, omdat hij daarna intendant werd van de Parijse Opéra. Geen diepzinnige, artistieke overweging dus, maar gewoon een praktische."

De Ruhrtriennale opent volgende week vrijdag in Dinslaken met 'Accattone' van NTGent in een regie van Johan Simons. Zes voorstellingen t/m 23/8. Het hommage-concert voor Gerard Mortier is op zondagmiddag 16/8 in de Kraftzentrale Duisburg-Nord; Klangforum Wien zal worden gedirigeerd door Sylvain Cambreling, Teodor Currentzis en Emilio Pomàrico. De première van Simons' enscenering van 'Das Rheingold' is op 12 september in Bochum. Zes voorstellingen t/m 26/9. Voor het hele programma zie: www.ruhrtriennale.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden