Superoud en helder van geest, hoe kan dat?

reportage | Wetenschapper wil ontdekken welke erfelijke eigenschappen hersenen gezond houden

Waardoor wordt iemand gezond oud? Die vraag probeert wetenschapper Henne Holstege te beantwoorden. Ze onderzoekt het DNA van 100-plussers zonder dementie. Gisteren kwamen 26 deelnemers aan haar onderzoek bijeen in Ouwehands Dierenpark in Rhenen.

Achterin de zaal staan vijf verpleegkundigen, 'voor het geval dat'. Zij hoeven deze middag niet in actie te komen. De ouderen die zich vandaag hebben verzameld op de eerste '100-plus bijeenkomst' zijn nog hartstikke vitaal. Moeders - het overgrote deel van de aanwezige superouderen is vrouw - en hun zonen of dochters worden meer dan eens door elkaar gehaald.

Holstege onderzoekt hoe deze mensen ouder dan honderd worden en toch helder van geest blijven. Ze is verbonden aan de afdeling klinische genetica en het alzheimercentrum van het VUmc in Amsterdam. Aan haar onderzoek, het enige in zijn soort, doen 153 100-plussers mee. Uiteindelijk hoopt ze vijfhonderd deelnemers te vinden.

Haar inspiratiebron is Hendrikje van Andel-Schipper, de vrouw die 115 jaar werd en enige tijd de langstlevende mens ter wereld was. "Zij had op haar uitzonderlijk hoge leeftijd geestelijk nergens last van. De hersenen van Van Andel vertoonden na haar dood nauwelijks tekenen van veroudering. En haar moeder werd ook honderd, ook in goede geestelijke gezondheid. Dat zij zo oud konden worden zonder dementie had waarschijnlijk met hun genen te maken."

Holstege en haar onderzoeksteam hopen overkoepelende factoren te vinden die bijdragen aan het in stand houden van goed functionerende hersenen. "Daarvoor hadden we meer gezonde ouderen nodig. Zodat we hun DNA kunnen vergelijken. Er is namelijk niet één enkel gen dat bepaalt of iemand heel lang kan leven. Daarbij zijn misschien wel duizend verschillende genen betrokken. Die kunnen elkaar remmen en versterken. Het gaat om de samenstelling. We zijn nu zo ver dat we statistisch vragen kunnen stellen."

Het team van wetenschappers onderzoekt bij alle deelnemers de genen en het geheugen, en van de deelnemers die dat zien zitten worden de hersenen na hun dood onderzocht. Dat leverde al verrassende resultaten op. "Het blijkt dat veel van deze ouderen wel degelijk alzheimereiwitten hebben. Toch zijn ze niet dement. We onderzoeken nu hoe zij tegen de verwachtingen in geestelijk gezond blijven. Hebben deze mensen nog niet de kritische hoeveelheid alzheimereiwitten opgebouwd? Bouwen deze eiwitten zich bij hen minder snel op of worden ze efficiënter verwerkt? Zodra we weten welke erfelijke eigenschappen ervoor zorgen dat hersenen gezond blijven, kunnen we medicijnen ontwikkelen die het effect hiervan nabootsen."

Lili Jampoller is een van de 100-plussers die op de uitnodiging ingingen voor deze eerste bijeenkomst. Ze is 'honderd-en-een-half', maar nog vrijwel zonder gezondheidsklachten. Ze loopt en woont nog zelfstandig. In tegenstelling tot veel leeftijdgenoten doen ook haar oren het nog goed. "Zolang ik maar rustig aan doe, gaat het nog prima. Wat mijn geheim is? Ik heb geen geheim. Je wordt vanzelf honderd."

Jampoller was conservator in het Van Gogh-museum. "Ik was er al bij toen de eerste steen van het museum gelegd werd." Ze schreef onlangs nog een boek en geeft zo nu en dan lezingen. "Ik heb het druk, maar hiervoor maak ik graag tijd. Ik was wel nieuwsgierig hoe het eruit zou zien, zo'n bijeenkomst met allemaal mensen van honderd jaar en ouder. Maar ik vind het reuze interessant. Volgend jaar ben ik er weer bij."

Wie is de oudste?

De Amerikaanse Susannah Mushatt Jones is de oudste persoon ter wereld. Ze werd op 6 juli 1899 geboren en is 116 jaar oud. Nederland telde op 1 januari 2015 3560 mensen van 99 jaar of ouder volgens het CBS. In deze oudste leeftijdsgroep zijn 3047 vrouwen tegenover slechts 513 mannen. De oudste Nederlander op dit moment is Geertje Kuijntjes. Ze is 110 jaar oud en woont in Gorinchem.

Baby's die nu geboren worden hebben grote kans om honderd te worden. Dat voorspelde het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi) in 2013. In het meest optimistische scenario worden pasgeboren meisjes van nu gemiddeld 104 jaar en jongens gemiddeld 99 jaar oud.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden