Supermacht Amerika kan het recalcitrante Iran moeilijk accepteren

Een vrouw poseert bij een anti-VS muurschildering in Teheran. Beeld EPA

De afkeer van Iran onder hardliners in Washington gaat verder dan concrete meningsverschillen. Het eigengereide Teheran confronteert de VS met de grenzen van zijn macht.

Voor de Amerikanen die al jarenlang met Iran willen afrekenen is het deze dagen erop of eronder. Een van hen, de havik John Bolton, zit als nationale veiligheidsadviseur van president Trump in een invloedrijke positie. Hij heeft al vaker oproepen tot een aanval.

De lijst met grieven die de geharde critici van Iran naar voren brengen is lang. Zo ontwikkelt het land ballistische raketten en steunde het rebellen die in buurland Irak na 2003 tegen de Amerikaanse bezettingsmacht vochten. Zo zou Iran verantwoordelijk zijn voor de dood van Amerikaanse militairen.

Maar onder deze concrete klachten zit een afkeer die nauwelijks via onderhandelingen en compromissen oplosbaar is. Toen radicale islamisten in 1979 de macht overnamen van de pro-Amerikaanse sjah, veranderde Iran van een nauwe bondgenoot in een openlijke uitdager van Washington. De mollahs gebruiken het vijandbeeld van de ‘Grote Satan’ in Washington om hun interne repressie te rechtvaardigen. Voor een supermacht als Amerika is zo’n uitgesproken tegenstander lastig te aanvaarden.

Beeld Louman & Friso

Gijzeling op ambassade

Iran laat openlijk zien dat er grenzen zitten aan de Amerikaanse macht. Van 1979 tot 1981 tartten de nieuwe Iraanse revolutionairen de VS voor de ogen van de wereld door Amerikaanse diplomaten te gijzelen op de ambassade in Teheran. Ook de Amerikaanse krijgsmacht sloeg een modderfiguur. Bij een mislukte reddingspoging stortten helikopters neer omdat ze tegen elkaar botsten. Drie jaar later sloeg een voorloper van Hezbollah, Iran’s nieuwe bondgenoot in Libanon, toe. Met een vrachtwagen vol explosieven werden 241 Amerikaanse militairen gedood in hun barak in Beiroet. Daarna vertrok de missie van Amerikaanse mariniers met de staart tussen de benen uit Libanon.

De voortdurend terugkerende waarschuwing onder Amerikaanse haviken is de vage aantijging dat Iran ‘de regio wil domineren’. Zij wijzen dan op invloed die Teheran in sommige landen heeft. Maar vanuit Iraans oogpunt is het niet meer dan normaal om als groot land invloed in de regio te hebben. Saudi-Arabië en Turkije doen precies hetzelfde.

In hun pleidooi voor militair optreden hanteren de tegenstanders van Iran vaak twee argumenten, die moeilijk verenigbaar lijken. Aan de ene kant zou het land een enorme dreiging voor de wereldvrede vormen. Een raketschild moet Europa bijvoorbeeld verdedigen tegen de mogelijkheid dat Iran raketten op het Westen afschiet. Aan de andere kant zou Iran relatief eenvoudig met een beperkte aanval op de knieën te dwingen zijn.

Mislukte aanval

In 2015 pleitte Bolton bijvoorbeeld voor bombardementen op de nucleaire installaties van Iran. Israël had eerder ook met succes nucleaire installaties van Irak (1981) en Syrië (2007) gebombardeerd, zo redeneerde hij. Bolton vertelde er niet bij dat die landen maar één bovengrondse installatie hadden. Iran heeft zijn nucleaire programma verspreid over het land en ook in diepe ondergrondse bunkers verstopt.

Een Amerikaanse simulatie van een aanval op Iran in 2002 liep niet goed af. Generaal Paul Van Riper, die in het scenario Iran leidde, slaagde erin een Amerikaans vlootverband inclusief vliegdekschip tot zinken te brengen. Hij verraste de Amerikaanse spionagediensten door het aanvalsbevel niet via afgeluisterde radiokanalen te verspreiden, maar via codeberichten in de gebedsoproepen van moskeeën. Daarna mocht Van Riper van de scenarioplanners niet meer op Amerikaanse vliegtuigen schieten, zodat de invasie van Iran op papier alsnog slaagde.

Geen oorlog

Iran en zijn regionale bondgenoten hebben geen moderne straaljagers, vliegdekschepen, transportvliegtuigen en andere wapens die nodig zijn om een ander land binnen te vallen, maar ze kunnen zich wel verdedigen. In talloze oorlogen brak het Israëlische leger eenvoudig door de linies van zijn Arabische tegenstanders, maar in 2006 kwam zij niet door de stellingen van Hezbollah in het zuiden van Libanon. Het voor miljarden met Westerse wapens uitgeruste leger van Saudi-Arabië leidt in Jemen ook zware verliezen tegen de met Iran bevriende Houthis.

Een groot deel van de leiding in Washington lijkt dan ook terug te deinzen voor een oorlog met Iran. President Donald Trump is kritisch op Iran, maar hij heeft ook een afkeer van dure Amerikaanse missies in het Midden-Oosten. De Iraanse regering zei tegen persbureau Reuters dat Trump in de nacht van donderdag op vrijdag met een op handen zijnde aanval dreigde. Uiteindelijk is die niet doorgegaan. De Amerikaanse strijdkrachten zien Rusland en China als de belangrijkste rivalen en willen trainen voor een mogelijke confrontatie met deze grootmachten. Een oorlog met Iran zou dan een nodeloze afleiding vormen.

Lees ook: 

Iran schaakt op vele borden

Vier vragen over waarom Iran vindt dat het recht heeft op zijn raketten en op invloed in de regio.

Neerhalen drone was volgens Iran ‘boodschap aan Amerika’

De Revolutionaire Garde, de elite-eenheid van de Iraanse strijdkrachten, heeft op woensdagochtend een Amerikaanse drone uit de lucht geschoten. Daarmee lijkt de escalatie tussen de twee landen weer een tandje te zijn opgevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden