'Sunken Garden' is het net niet

LONDEN - Opera

Sunken Garden English National Opera ***

Een stampvol Barbican Theatre in Londen, met veel internationale journalisten én opvallend veel jongeren - het was duidelijk dat er vrijdagavond in de Britse hoofdstad iets bijzonders op stapel stond. En dat bijzondere was niets minder dan de wereldpremière van Michel van der Aa's nieuwe opera 'Sunken Garden', met een libretto van de hand van de Britse successchrijver David Mitchell ('Cloud Atlas').

We schrijven voor het gemak 'opera', maar de makers zelf spreken van an occult-mystery film opera. Zo! Een nieuw genre? Ja, en nee. Van der Aa schreef immers met 'After Life' (Holland Festival, 2006) al een meesterlijke opera waarin film en vooraf opgenomen muziek een belangrijke rol speelden, en zich vermengden met de live zang op het podium en de muziek in de bak. Van der Aa ging nu nog een stapje verder, door een deel van de film in 'Sunken Garden' in 3D op te nemen. Operabezoekers met een 3D-bril op? Opera is toch van zichzelf al 3D? Maar de gimmick is geen gimmick en voegt echt iets toe. Daarover zo meteen.

Het nieuwe werk werd in Barbican gepresenteerd door de English National Opera. In juni is 'Sunken Garden' op het Holland Festival te zien en later in Toronto en Lyon - allemaal mede-opdrachtgevers of co-producenten. En daarmee zal de toer langs de operawereld voor dit bijzondere nieuwe opus beslist niet stoppen. Iedere operadirecteur die zit te broeden en te wachten op de broodnodige vernieuwing van het genre zal 'Sunken Garden' willen programmeren. Ook al vanwege de overduidelijke aantrekkingskracht die een 'filmopera' met een heuse mix van elektronica, pop- en housemuziek op jongeren zal hebben.

Was de première in het Londense Barbican dan een eclatant succes? Er was aan het slot gejoel, zeker. Van de aanwezige jongeren vooral. En er was enthousiast en waarderend applaus voor de uitvoerenden en voor de duidelijk opgeluchte makers. Technisch gezien verliep deze première-avond vlekkeloos, en dat was gezien de complexiteit van het geheel een prestatie op zich.

Maar werd de componist uit Oss hier op het internationale operaschild gehesen? Je kunt er twijfels over hebben. Daarvoor was Van der Aa's twee uur durende opera (geen pauze) uiteindelijk te eenvormig en te veel gelijkend op 'After Life'. Vooral in het laatste halfuur treedt een dodelijke verzadiging op, ook al omdat er van het complexe verhaal - er zijn geen boventitels - weinig meer te volgen is.

Daardoor blijft identificatie met die vreemde personages op bühne en filmdoek volledig achterwege, om van enige ontroering of van medeleven maar niet te spreken. En hoewel Van der Aa weet hoe hij voor stemmen moet schrijven, helpt de tekst van Mitchell (soms op het banale af) hem hier ook al niet echt. Het best gelukt is nog het popachtige lied 'I have these dreams', dat Amber (de Australische popzangeres Kate Miller-Heidke) op filmbeelden zingt.

Deze Amber komt in de film ook in clubs terecht, waar de pompende house onvoorstelbaar vloeiend en perfect overgaat in het meer klassieke idioom. Op deze momenten is Van der Aa geniaal en heeft hij met de combinatie van beeld en geluid echt een nieuw soort Gesamtkunstwerk geschapen. Of zoals de Britse muziekkenner Norman Lebrecht het op zijn website verwoordde: 'I have seen the future. It works'.

Wat 'Sunken Garden' in negatief opzicht onderscheidt van het wél ontroerende 'After Life' (waarin het ook over dood en herinneringen ging), is het afstandelijke verhaal. Van der Aa en Mitchell zijn beiden geobsedeerd door tv-series als 'Twin Peaks' en 'The Wire'. Die voorkeur verklapt al iets over de vervreemdende sfeer van 'Sunken Garden'.

Documentairemaker Toby Kramer is bezig een film te maken over de mysterieuze verdwijning van Simon Vines en zijn vriendin Amber, die ontvoerd blijken te zijn. Zenna Briggs, die het fonds beheert waaruit de filmmaker geld krijgt, bestiert in werkelijkheid een tovertuin waarin zich een verticale vijver bevindt - een occulte machine waarmee Briggs ziel en herinneringen uit de daar gevangen mensen haalt en hen vervolgens verandert in motten. Ze wordt daarbij geholpen door de mysterieuze engel Iris Marinus, die spijt krijgt en de strijd tussen kwaad en goed op de spits drijft.

Er zitten in 'Sunken Garden' veel oer-elementen uit opera's als 'Alcina' (Händel), 'Orfeo ed Euridice' (Gluck) en 'De zaak Makropoulus' (Janácek): tovenarij, de onderwereld, het eeuwige leven. Mitchell kent zijn klassiekers, maar als hij Toby uiteindelijk via de verticale vijver laat terugkeren als vrouw, gevangen in Zenna Briggs' nu sterfelijke lichaam, dan wordt het occulte te mysterieus en het mysterieuze te occult.

Wat wel werkt is het moment dat Toby de 'Sunken Garden' betreedt en wij als bezoekers de 3D-bril op moeten zetten. Dit gevaarlijke paradijs - heel toepasselijk gefilmd in het Eden Project in Cornwall - krijgt een enorme diepte en je hebt waarempel echt het gevoel een tovertuin binnen te stappen.

Van der Aa is een multi-talent. Maar 'Sunken Garden' blijft wat achter bij het eerdere 'After Life'. En dat ondanks het feit dat de componist een meesterlijk kwintet heeft geschreven: drie zangers op de bühne zingen samen met hun twee eerder opgenomen collega's op het filmdoek. Je hebt het eerder gehoord en gezien in Van der Aa's eerdere werk, maar het blijft elke keer iets magisch. Dat dit allemaal ook nog eens perfect werkt, is een bewijs van Van der Aa's meesterschap.

Misschien moet hij niet alles meer zelf in de hand willen houden. Hij is componist, filmmaker en regisseur tegelijk. Vooral die laatste functie breekt hem nu op. De zangers op de bühne staan er maar een beetje hulpeloos bij, terwijl die op film juist weer heel goed geregisseerd zijn. Een en ander lijkt ook te veel (het decor vooral) op Van der Aa's enscenering van 'After Life'.

De brekende takjes en klikjes zijn er weer, en er is gelukkig ook wat humor, vooral in het gefilmde interview met Ambers moeder. En Tony beweert dat het publiek tegenwoordig iets alleen nog maar gelooft als het in 3D gefilmd is. Ook leuk. Maar de grappen zijn te sporadisch om lucht te kloppen in het complexe deeg.

Roderick Williams (Toby) en Claron McFadden (Iris Marinus) deden ook al mee in 'After Life' en kennen het idioom van Van der Aa als hun broekzak. Ze zingen beiden voortreffelijk. Katherine Manley is als hysterische Zenna Briggs ook lekker op dreef. Het ENO Orchestra speelt onder André de Ridder trefzeker en alert.

Jammer dat al deze ingrediënten net niet voor het meesterwerk zorgen dat je gehoopt had. Maar een prestatie van formaat is het zeker.

In Londen is 'Sunken Garden' nog tot en met 20 april te zien. In het Holland Festival zes keer van 3 tot en met 9 juni.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden