Sudeten-Duitsers laten sporen na in Tsjechië

Kasteel Bouzov is nu van de staat, maar de kloosterorde probeert het bezit terug te krijgen. Beeld De Agostini/Getty Images
Kasteel Bouzov is nu van de staat, maar de kloosterorde probeert het bezit terug te krijgen.Beeld De Agostini/Getty Images

Bijna drie miljoen Duitstaligen moesten na de Tweede Wereldoorlog Tsjechoslowakije uit. Dat trof ook onschuldigen, die niets van de nazi's wilden weten.

De Duitse Orde geeft het niet op. Vader Metodej Hofman gaat zeker beroep aantekenen tegen de recente beslissing van een Tsjechische rechter dat zijn congregatie kasteel Bouzov niet terugkrijgt. "Als het in Tsjechië niet lukt, gaan we naar het Europese Hof in Straatsburg." Behalve Bouzov claimen de monniken nog twee kastelen en een paar duizend hectare bos.

Het romantische sprookjesslot Bouzov, nu een belangrijke toeristische attractie in het oosten van Tsjechië, was voor de Tweede Wereldoorlog bezit van de Duitse kloosterorde. Nu heet het nadrukkelijk 'staatskasteel Bouzov', want het werd na de oorlog geconfisqueerd omdat het Duits bezit zou zijn. Alles wat Duits was moest toen verdwijnen. Ruim 2,5 miljoen Duitstalige inwoners van Tsjechoslowakije, die destijds een kwart van de bevolking vormden, werden de grens met Oostenrijk en Duitsland overgezet. Hun bezit werd overgenomen door de staat.

Het was een collectieve straf voor het feit dat veel van de zogeheten 'Sudeten-Duitsers' Hitler enthousiast verwelkomden, toen die in 1939 Tsjechoslowakije bezette. Maar de straf trof ook degenen die zich juist tegen Hitler-Duitsland verzetten - zoals de leden van de Duitse Orde, die zich tegen het totalitaire bewind van de nazi's keerden.

Zwarte hoofdstuk met een twist

De Duitse Orde streed al vóór de oorlog tegen het opkomende nationaal-socialisme. Toen de nazi's Tsjechoslowakije bezetten, pikten zij alle kastelen en landerijen van de Orde in.

Dat de verdrijving van de Sudeten-Duitsers allerlei zwarte randen kent, wordt in het huidige Tsjechië inmiddels hier en daar erkend. De krant Dnes noemde de verdrijving kortgeleden 'een zwart hoofdstuk in de geschiedenis, dat blijft zorgen voor twist'. En de gemeenteraad van Brno bood vorig jaar officieel excuus aan voor de 'dodenmars van Brno' - de gebeurtenis in 1945 waarbij 25.000 Duitstalige inwoners van die stad te voet richting de Oostenrijkse grens werden gedreven en waarbij duizenden mensen omkwamen.

Maar eensluidend is het oordeel over het verleden nog niet in Tsjechië. Andere raadsleden in Brno protesteerden fel tegen de excuses.

En ook presidentskandidaat en oud-minister van buitenlandse zaken Karel Schwarzenberg merkte vorig jaar bij de verkiezingen hoe gevoelig de zaak nog steeds ligt. Hij kreeg een lawine van kritiek over zich heen toen hij de verdrijving van de Duitsers omschreef als 'een schending van de mensenrechten'. Hij werd geen president.

Ook de christendemocratische politicus Pavel Belobradek kreeg afgelopen mei de wind van voren. Als vicepremier was hij de hoogste gast ooit op het jaarlijkse congres van de Sudeten-Duitse Landmannschaft in Beieren, de ooit invloedrijke lobbyorganisatie van verdreven Duitsers. Hij benadrukte dat hij niet kwam om excuses aan te bieden voor de verdrijving, maar voor velen in Praag was zijn aanwezigheid aanstootgevend genoeg.

"Deze vereniging van Sudeten-Duitsers is geen partner van de Tsjechische overheid", waarschuwde de conservatieve politicus Ivo Strejcek, medewerker van oud-president Vaclav Klaus. "De Sudeten-Duitsers hebben belang bij een formele relatie met de Tsjechische regering om de basis te leggen voor iets anders."

Wat hij met 'iets anders' bedoelt snapt iedereen in Tsjechië. Twee jaar geleden schrapte de Landmannschaft het streven naar teruggave van onroerend goed uit de statuten. Maar de angst dat de Duitsers hun bezit terug komen halen is er onder het communisme decennialang ingegoten.

Duitse naam

Vader Hofman kan erover meepraten. De Duitse Orde is alleen in naam Duits. Hij zelf is een Tsjech, net als de andere monniken.

"Het probleem is dat woord 'Duits' in onze naam", verzucht hij in het Gymnasium van de Orde in Olomouc. Vanaf de gang klinkt geroezemoes van leerlingen. Hij vertelt hoe hij in een dorp liep waar voor de oorlog Duitstaligen woonden. Hij droeg zoals altijd het kruissymbool van zijn congregatie, dat lijkt op een symbool van het Duitse leger.

"Ik liep langs een groep jongeren. Zegt er een: 'Kijk, een nazi!' Dat de Orde tegen de nazi's streed interesseert niemand."

Historicus Martin Markel, zelf nazaat van Sudeten-Duitsers, begrijpt wel waarom de Tsjechen nog altijd zoveel moeite hebben om zich te verhouden tot hun verleden. De kwestie sterft in Duitsland en Oostenrijk een natuurlijke dood, zegt hij, nu de laatste getuigen van de etnische zuivering overlijden.

"Mijn neven in Duitsland en Oostenrijk zijn er niet in geïnteresseerd", zegt Martin Markel. "Voor hen is het een gesloten boek."

Rechtvaardiging

In Tsjechië ligt dat anders, vertelt hij op de universiteit van Brno."Een derde van de Tsjechen woont nu in voormalig Sudetenland. Hun aanwezigheid daar heeft rechtvaardiging nodig."

Volgens de historicus verklaart dat waarom anti-Duitse sentimenten worden gekoesterd, ondanks de vriendschappelijke politieke relatie met Berlijn. "Dat de verdrijving in orde was, is een legitimeringsmythe. Het gaat niet meer om Duitsers, het gaat om de Tsjechen zelf."

• Sudeten-Duitsers

Duitsers woonden eeuwenlang in Bohemen en Moravië. Zolang deze gebieden bij Oostenrijk hoorden, waren ze Oostenrijkers. Na het uiteenvallen van de Habsburgse monarchie in 1918 werden ze opeens een minderheid in een nieuw land: Tsjechoslowakije. Al snel raakte het neologisme 'Sudeten-Duitsers' in zwang. Veel Sudeten-Duitsers verwelkomden Hitler als bevrijder, toen deze in 1939 Tsjechië bezette. Al tijdens de oorlog besloot de Tsjechoslowaakse president in ballingschap, Edvard Benes, alle Duitstaligen het land uit te zetten, ongeacht hun opstelling tijdens de oorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden