Opinie

Succes is geen eigen verdienste

'De nieuwe elite heeft weinig mededogen met de achterblijvers.' Beeld anp

PAUL DE BEER   Tegenstanders van nivellering vinden een hoog inkomen een terechte beloning voor intelligentie en ambitie. Ten onrechte, stelt hoogleraar Paul de Beer.

PvdA-voorzitter Spekman vond het een feestje, maar weinig politici zijn hem hierin gevolgd. Bij de VVD leidde het voornemen om de premie voor de zorgverzekeringen inkomensafhankelijk te maken tot een kleine volksopstand. Ook CDA-leider Buma keert zich al een jaar lang tegen de plannen van het kabinet om de inkomensverschillen te verkleinen. Ook bij de onderhandelingen tussen het kabinet en de oppositiepartijen over de begroting van volgend jaar, spelen de gevolgen voor de inkomensverhoudingen een belangrijke rol.

Nivelleren. Het is typisch zo'n streven dat in de 'linkse' jaren zeventig van de vorige eeuw op brede maatschappelijke en politieke steun kon rekenen, maar dat nu op heftige weerstand stuit. Rond 1980 waren de verschillen tussen arm en rijk in ons land kleiner dan ooit. Sindsdien zijn ze echter fors toegenomen. Maar we lijken ons nu veel minder druk te maken om die ongelijkheid dan dertig jaar geleden. Hoe komt dat?

IQ en inspanning
De verklaring lijkt gelegen in de opmars van het meritocratische ideaal. Een meritocratie is een samenleving waarin de maatschappelijke posities worden verdeeld op basis van persoonlijke verdiensten of 'merites'.

Volgens de Britse socioloog Michael Young, die de term in 1958 muntte, is verdienste de optelsom van IQ en inspanning. Wie het slimst is en het hardst werkt, komt in een meritocratie het verst. Dat is een grote vooruitgang ten opzichte van de oude klassensamenleving, waarin je maatschappelijke positie werd bepaald door je afkomst. Wie de zoon (of dochter) was van een arbeider of een boer, werd zelf ook een arbeider of een boer, ongeacht hoe intelligent je was of hoe hard je werkte.

Het openstellen van het hoger onderwijs voor kinderen uit de lagere sociale klassen na de Tweede Wereldoorlog, onder meer door de invoering van studiebeurzen, heeft een ongekende sociale mobiliteit op gang gebracht. Ineens konden ontelbare begaafde arbeiderskinderen gaan studeren en daarmee een veel hogere sociale positie bereiken dan hun ouders. De samenhang tussen sociale afkomst en maatschappelijk succes werd veel minder sterk. En de kloof tussen arm en rijk werd kleiner. Vanaf het midden van de jaren tachtig zijn de inkomensverschillen echter weer toegenomen. Over de precieze oorzaak daarvan zijn de deskundigen het nog niet eens. Maar de verklaring lijkt deels gelegen in het succes van de meritocratisering.

Erfelijke factoren
Dankzij de meritocratisering worden de hogere maatschappelijke posities voornamelijk vervuld door mensen die daar terecht zijn gekomen vanwege hun intelligentie en hun inspanningen. Veel onderzoek laat zien dat zij hun intelligentie en hun doorzettingsvermogen weer in belangrijke mate doorgeven aan hun kinderen. Deels komt dit door erfelijke factoren, deels door de opvoeding en hun sociale netwerk.

 
Een kind van hoogopgeleide ouders heeft drie maal zoveel kans om zelf ook een hogere opleiding te voltooien als een kind van laagopgeleide ouders

Een kind van hoogopgeleide ouders heeft drie maal zoveel kans om zelf ook een hogere opleiding te voltooien als een kind van laagopgeleide ouders. Opnieuw bepaalt de plek waar je wieg stond in belangrijke mate je kansen in de samenleving. En de inkomensongelijkheid die voortvloeit uit verschillen in IQ is niet kleiner dan de vroegere klassenongelijkheid.

Maar er is een belangrijk verschil. Waar de ongelijkheid in de klassensamenleving door velen als onrechtvaardig werd ervaren, lijkt de meritocratische ongelijkheid heel acceptabel. De maatschappelijke positie die mensen bereiken, hebben zij immers letterlijk en figuurlijk zelf verdiend. Degenen die achterblijven hebben dat in belangrijke mate aan zichzelf te wijten: ze zijn gewoon niet slim genoeg of hebben zich niet voldoende ingespannen.

Lot uit genetische loterij
Michael Young voorzag al in 1958 dat de nieuwe elite van hoogopgeleiden haar bevoorrechte positie als welverdiend zou beschouwen en weinig mededogen zou hebben met het lot van de achterblijvers. Dat er nu zo veel weerstand is tegen nivellerende maatregelen, lijkt zijn profetie te bevestigen.

De tegenstanders van verkleining van inkomensverschillen menen dat een hoog loon een terechte beloning is voor degenen die veel presteren. Hun inkomen afromen via belastingen is onrechtvaardig en geeft ook de verkeerde prikkels. Het zou getalenteerde mensen ontmoedigen om zich in te spannen en hun capaciteiten ten goede te laten komen aan de gemeenschap. De gedachte daarachter is blijkbaar dat de economische prestaties van mensen hun eigen verdienste zijn en dus hun eigen verantwoordelijkheid. De overheid dient zich daar verre van te houden.

De intellectuele vermogens waarmee je geboren wordt, zijn echter een lot uit de genetische loterij. Dat geldt ook voor de vraag of je in je opvoeding bent gestimuleerd om je in te spannen en onmiddellijke behoeftebevrediging uit te stellen. Dat zijn belangrijke voorwaarden voor maatschappelijk succes. Door deze te reduceren tot een individuele verantwoordelijkheid, zoals het CDA lijkt te doen, keert zij zich af van degenen die de pech hebben met minder talenten geboren te zijn in een gezin dat weinig ondersteuning bood.

Nu het CDA niet meer met het kabinet wil praten over de begroting zolang het doorgaat met nivelleren en lasten verzwaren, kiest het CDA in feite voor de sterksten in de samenleving, die het ook zonder de steun van de overheid wel rooien. Is dat dezelfde partij die ooit voor een zorgzame samenleving pleitte?

 
Waar de ongelijkheid in de klassensamenleving door velen als onrechtvaardig werd ervaren, lijkt de meritocratische ongelijkheid heel acceptabel.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden