Studie naar schuld en het verre kwaad gaat heikele kwesties uit de weg

SEBASTIEN VALKENBERG

Cees de Groot: Medeplichtig aan het verre kwaad? Parthenon, Almere. 232 blz euro 24,90.

**

undefined

De schrijver

Cees de Groot is historicus, verbonden aan de lerarenopleiding van de hogeschool Fontys in Tilburg. Eerder schreef hij over religie, maar nu betreedt hij het terrein van de moraalfilosofie, zij het dat hij zijn betoog aanlengt met een flinke scheut theologie.

undefined

Zijn ambitie

Het omslag van 'Medeplichtig aan het verre kwaad?' spreekt boekdelen. Daarop staat een labeltje zoals dat in onze kleding zit. We weten allemaal dat die vaak uit lagelonenlanden komen. Combineer dit gegeven met de titel en de suggestie is duidelijk. We zouden wel eens schuldig kunnen zijn aan de barre arbeidsomstandigheden in die landen.

De Groot betoogt dat deze bekommernis een relatief jonge uitvinding is. "Hoe komt het dat iemand uit de eenentwintigste eeuw begrijpend knikt als hij van sociale schuld hoort", vraagt hij zich af in de inleiding, "terwijl het een zeventiende-eeuwer als wereldvreemd gebrabbel in de oren zou hebben geklonken?"

Dat zoekt De Groot uit in zijn boek.

undefined

Het resultaat

Een beknopte geschiedschrijving van het begrip 'sociale schuld', die de heikele kwesties uit de weg gaat. De problematische kanten van het begrip komen weinig aan bod. Sporen van sociale schuld vindt De Groot al in de zeventiende eeuw. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat zij daarvoor nergens bestond. "Het gaat mij erom te achterhalen, waar het sociale schuldbesef begon uit te stijgen boven een toevallig en eenmalig inzicht en een morele traditie vestigde." Vervolgens komt er veel religie aan bod, met name de stroming van de quakers. Meest interessant voor filosofen zijn de laatste vijftig pagina's. Daarin behandelt De Groot meerdere politiek-filosofische stromingen - conservatisme, liberalisme, christen-democratie, sociaal-democratie - en hun verhouding tot sociale schuld. Dat is leerzaam.

undefined

Leerzaamste passage

Die komt onbedoeld van de achttiende-eeuwse politieke filosoof William Godwin. Hij beweerde dat wanneer 'aartsbisschop Fénelon, wiens geschriften geluk en troost hebben betekend voor duizenden, in een brandend huis zou komen vast te zitten samen met je moeder, zonder dat er tijd is om beiden te redden, je de aartsbisschop zou moeten redden'. Waarom is dit citaat leerzaam? Het laat zien waarom sociale schuld problematisch is. Zolang ze abstract blijven, zijn ethische richtlijnen makkelijk te onderschrijven. Het wordt lastig zodra je ze in de praktijk brengt. Handelen doe je in concrete omstandigheden, waarin abstracte personen plaatsmaken voor mensen van vlees en bloed. De nutsmaximalisatie van Godwin, die een aartsbisschop boven je eigen familieleden stelt, doet ineens absurd aan.

undefined

Reden om dit boek niet te lezen

Vanwege de opmerkingen hierboven. Terecht citeert De Groot de passage van Godwin. Maar trekt hij zich er genoeg van aan? Laten we ons beperken tot het voorbeeld van kleding uit lagelonenlanden. Die veroordelen is een koud kunstje. Dat is precies wat minister voor ontwikkelingssamenwerking Lilianne Ploumen een tijdje terug deed. Negen miljoen euro moest ervoor zorgen dat fabrieksarbeiders in Bangladesh betere arbeidsvoorwaarden kregen. Volgens de theorie heeft ze haar sociale schuld ingelost en het verre kwaad bestreden.

Maar wat heb je er aan als kledingbedrijven wegtrekken en elders zoeken naar goedkopere arbeidskrachten? In plaats van zwaar en slecht betaald werk hebben de Bengalese arbeiders helemaal geen werk meer. Mooie idealen alleen zijn niet genoeg en werken soms zelfs contraproductief. Dat aspect had De Groot meer aandacht mogen geven, nu houdt zijn oproep een vrijblijvend karakter.

undefined

Reden om dit boek wel te lezen

Wie van ideeëngeschiedenissen houdt, wordt door De Groot op zijn wenken bediend. Als iets als typisch Nederlands wordt aangehaald, bijvoorbeeld de keuken die nogal sober is vergeleken met de Belgische, dan kun je er vergif op in nemen dat iemand begint over onze calvinistische wortels. Doorgaans betreft het claims die even lekker klinken als weinig beargumenteerd zijn. De Groot levert die argumentatie wel aan en laat zien hoe het christendom naijlt in het begrip van sociale schuld. Boeiend.

undefined

Trouw tipt filosofie

1. Wat betekent het allemaal? Thomas Nagel

2. Het religieuze bevrijd van religie John Dewey

3. En dus bestaat God Emanuel Rutten en Jeroen de Ridder

4. Medeplichtig aan het verre kwaad? Cees de Groot

5. Discipline Marli Huijer

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden