Struinen, ruiken, voelen en betasten

De Nederlandse natuur is niet 'spannend' genoeg. Het bos is te braaf, de heide te voorspelbaar, de duinen te overzichtelijk. Struinen, ruiken, voelen en ervaren: dat wil de Nederlander. Natuurbeheerders spelen daar op in.

Met een be'ge theedoek als blinddoek om haar hoofd gebonden zoekt Wendy (11) haar prooi. Zachtjes en onwennig roept ze: nachtvlinder, nachtvlinder. Wendy speelt deze zaterdagmiddag, aan de rand van het bos tegenover camping Arnhem, voor vleermuis. Een intermezzo in een excursie van de Veluwe Rangers. Haar prooi bestaat uit nachtvlinders. Dat zijn drie kinderen die steentjes tegen elkaar tikken. Het getik verklapt waar ze zitten. In haar duistere zoektocht naar de vlinders leeft Wendy zich even in de vleermuis in die ook zijn prooi op zijn gehoor vangt. Als de blinddoek af gaat, knipperen Wendy's ogen in het felle licht.

De Nederlandse natuur kampt met een probleem: ze is niet spannend en avontuurlijk genoeg. Het bos is te braaf, de heide te voorspelbaar, de duinen te overzichtelijk. Die conclusie kun je trekken als je het toenemende aanbod ziet van excursies en activiteiten met als doel mensen de natuur te laten ruiken, betasten, voelen en ervaren. Okay, je hebt natuurlijk nog steeds de boswachter die gaat wandelen met een groep mensen, maar er is ook behoefte aan iets nieuws.

,,De laatste tien jaar is er veel veranderd'', zegt woordvoerster Joke Bijl van Staatsbosbeheer, de grootste natuurbeheerder van Nederland. ,,De natuur kan veel meer hebben dan lang is gedacht. Natuur is niet zo kwetsbaar. Die hoeven we niet zo overdreven te beschermen. Dat maakt het mogelijk dat mensen de natuur kunnen ervaren.'' Tot twee jaar geleden waren de duinen op Terschelling de enige plek waar de boswachter het door de vingers zag als wandelaars het pad verlieten om lekker te struinen. Eigenlijk was dat verboden, maar het werd gedoogd, vertelt beleidsmedewerker recreatie Jan Blok van Staatsbosbeheer. Elders in het land kon de wandelaar op een boze boswachter rekenen als hij eens tot zijn enkels in de herfstbladeren wilde staan of verstoppertje wilde spelen tussen de struiken. Sinds twee jaar wijst Staatsbosbeheer echter speciale 'struinnatuur' aan. Inmiddels is dat uitgegroeid tot 15 000 hectare, schat Blok, ongeveer tien procent van het totale areaal van de natuurbeheerder. Er zijn zelfs al gebieden waar de bezoeker het zonder enige voorziening moet stellen. Paden, informatieborden, bankjes; ze ontbreken allemaal.

Het is soppen op een zanderige oeverwal in de Millingerwaard, een natuurgebied in de uiterwaarden van de Waal. Een stuk of twaalf mannen - laarzen aan, outdoorjassen tot de kin dichtgeritst - lopen schuin tegen de stormachtige wind en regen in. De doortastendheid van de mannen wordt beloond. Een kleine kudde koniks, halfwilde paarden, komt nieuwsgierig aanlopen tot op een meter of drie van het groepje. Kronkelend op zijn rug neemt een jong een zandbad. Even later staat de kudde aan het struikgewas te knabbelen. Het handjevol galloways - robuuste runderen met half- lang zwart haar - die hier het hele jaar door grazen, houdt zich voorlopig nog even schuil. Twaalf jaar geleden was dit nog grasland, domein van koeien. Nu behoort dit gebied tot de ruigste natuur van Nederland. De wind heeft het zand opgeblazen tot meer dan manshoge stuifduinen, hier en daar is moerasbos opgeschoten en in ruige groene velden schieten cipreswolfs melk, marjolein en talloze andere planten omhoog. Wandelaars laten hier het pad links liggen.

Struinnatuur is niet de enige manier waarmee Staatsbosbeheer bezoekers wil lokken. De organisatie heeft ook actiever natuuravontuur in petto. Zoeken op www.staatsbosbeheer.nl op trefwoord 'avontuur' levert zestien hits op. Dat begint al met speelbossen voor de kleintjes. Bijl: ,,Daarin worden kinderen uitgenodigd om hutten te bouwen of met water te spelen. Als je een kind een schommel geeft, dan weet het wat het ermee moet doen. Wij zeggen: geef ze iets waarmee ze hun eigen ding kunnen doen.'' Voor een hogere leeftijdsgroep is er sinds een paar jaar in het Drentse Drouwen een 'boomkroonpad' dat bezoekers langs boomkruinen voert tot een hoogte van 25 meter. ,,Het is een beetje wiebelig'', licht Bijl toe. ,,Dat is bewust gedaan, om het spannend te houden.'' En dan is er nog het 'blotevoetenpad' dat door zand, mos en bladeren loopt. ,,Dan voel je de natuur'', aldus Bijl. Voorlopig summum van avontuur is de GPS-wandeling. Het Global Positioning System (GPS), waarvoor de wandelaar een soort elektronisch kompas bij zich draagt, vertelt de wandelaar op elk gewenst moment waar hij zich bevindt door de exacte coördinaten te noemen. Het systeem leidt de wandelaar dwars door het bos, waar hij op en onbekende plekjes ook nog eens een schatkistje mag zoeken dat de boswachter verstopt heeft.

Andere natuurclubs maken van de natuur een avontuur. De twintig kersvers opgeleide Veluwe Rangers van de gelijknamige organisatie verzorgen sinds vorig jaar een breed scala aan excursies voor campinggasten en andere toeristen op de Veluwe. Zoals de zwijnentocht, waarbij deelnemers in de huid van een everzwijn kruipen door een bekrast zwembrilletje op te zetten (een everzwijn ziet slecht) en vervolgens op reuk, tast en gehoor allerlei opdrachten uit te voeren. Of een vollemaanwandeling. ,,Mensen zijn gewoon niet meer gewend om 's nachts het bos in te gaan'', zegt coördinator Wilfried Deelen. ,,Dan is de sfeer al gauw spannend.'' Deelen kan rekenen op een groeiende interesse van VVV's, campinghouders en touroperators.

Groene ribbroek

Zelfs de IVN - de natuurvereniging met een wat stoffig imago van een club senioren die met groene ribbroek aan en verrekijker om de natuur inwandelen op zoek naar vogeltjes en plantjes - is niet afkerig van een avontuurlijker beleving van de natuur. ,,In principe een goede ontwikkeling'', noemt woordvoerder Hans-Peter Westerbeek het voorzichtig. Zijn redenering: de een houdt nu eenmaal van een simpele wandeling, de ander wil het pad af, of per mountainbike door het bos. ,,Maar dat moet zich wél uiten in waardering voor de natuur'', benadrukt hij. Struinen mag, maar liefst wel met uitleg of begeleiding.

Avontuur blijkt vooral een zaak van beleving te zijn, een zaak die tussen de oren zit. ,,We willen de natuur niet avontuurlijker maken, maar mensen moeten beseffen dat de natuur al avontuurlijk ís. Dat je erdoor kunt struinen, dat je het kunt ruiken, voelen, ervaren'', zegt Joke Bijl van Staatsbosbeheer. Maar is al dat struinen, ruiken, voelen en ervaren behalve leuk ook noodzakelijk? Jazeker, meent Bijl. ,,Als kinderen niet het besef hebben dat de natuur belangrijk is, dan heb je over twintig jaar een generatie die niet betrokken is.'' Dan worden de kinderen van nu, zo meent zij, straks misschien wel plannenmakers die de natuur onbelangrijk vinden en dus laten verdwijnen.

,,Hier steken we over'', zegt boswachter Anne Hofstra trefzeker. ,,Het water is hier het minst diep, maar hoe diep precies kan ik niet zeggen.'' Hofstra staat aan de kant van een waterplas midden in natuurgebied Horsterwold, waar paden ontbreken en de bezoeker zijn eigen weg trekt. Vijf wandelaars kijken hem afwachtend aan - moeten ze echt door dit donkerbruine water met onbestemde diepte heen waden? Maar de boswachter heeft zich al omgekleed. In een kort blauw sportbroekje staat hij zijn spullen al in zijn rugzak te stoppen. De wandelaars slikken even maar dan gaan de wandelkleren uit. Even later zakken ze weg in de smurrie van de waterplas. Ze hebben zich nu eenmaal opgegeven voor een dag struinen door de natuur met de boswachter, en dat is meer dan alleen wandelen buiten de paden.

Wildernis

Het avontuur in de natuur mag dan tussen de oren zitten, de laatste tien, twaalf jaar is ook 'nieuwe natuur' duidelijk in opmars. Zoals de Millingerwaard bij Nijmegen, de Oostvaardersplassen in Flevoland en de Limburgse Grensmaas. Het zijn grote natuurgebieden waar de mens amper nog ingrijpt. Juist dit soort gebieden vormen een noodzakelijke voorwaarde om de natuur avontuurlijker te maken, meent Tom Bade van Kritisch Bosbeheer, een denktank die zich met onderzoek en publicaties inzet voor zulke natuurgebieden. ,,Ik ben een groot voorstander van nieuwe natuur, van meer wildernis. Daar hebben we nog te weinig van'', stelt hij.

Terwijl wildernis nu precies is wat de Nederlander wil, zo blijkt volgens Bade uit het rapport 'Operatie boomhut' van het ministerie van landbouw, natuur en visserij. ,,Zeker mensen die in een stedelijke omgeving wonen, zoeken de tegenhanger op van hun eigen omgeving.'' De Veluwe, hét natuurgebied bij uitstek in Nederland, is volgens Bade nog te versnipperd. ,,De Veluwe zou eigenlijk één groot natuurgebied moeten zijn van 100 000 hectare, waar op zijn minst de lynx en het liefst ook nog de wolf terugkeren.'' Geen utopie, vindt hij. Binnen tien tot twintig jaar kan die wens werkelijkheid worden. Wolven hoeven niet eens te worden uitgezet, licht Bade toe, ze komen vanzelf aanlopen uit Oost-Duitsland. Ruige natuur, maar vooral ook grote beesten als de wisent en roofdieren zijn voor Kritisch Bosbeheer wezenlijk om de natuur avontuurlijk te maken. Bade: ,,Een deel van het avontuur van de natuur is dat je je heel klein gaat voelen - je bent als mens natuurlijk veel langzamer dan roofdieren - dat je als mens je plaats leert kennen, dat natuur spannend is, maar ook een beetje gevaarlijk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden