Struinen in de tuin van Frederik van Eeden

Haarlem zie ik altijd voor me als een stad te midden van bloemen. Het westelijke tuinbouwgebied aan de binnenduinrand, bloembollenbedrijven op de geestgronden. En midden in de stad de stinzenplanten van het Statenbolwerk achter het station, in de Griffietuin, in Spaar en Hout, de Haarlemmerhout en een goed eind buiten de stad op Elswout, Leiduin, Woestduin, Groenendaal, Manpad, de Hartenkamp en de Linnaeushof.

Het gazon van het Frederikspark ziet geel van de krokussen. In het vertrapte grasveld ernaast hollen schoolkinderen elkaar gillend achterna. Vier staan er bij de beeldengroep van de Kleine Johannes en Windekind naast het in 1880 gebouwde huis, waar Frederik van Eeden werd geboren. Ik vertel ze wat het beeld betekent. Ze zullen op school naar het boek vragen.

Door het hek rechts van de beeldengroep stappen we de Griffietuin in, ooit een deel van de Hout en in het begin van de 19de eeuw achtertuin van koning Lodewijk Napoleon, die toen in het witte Paviljoen Weltevreden resideerde. Onder de indrukwekkende oude Spaanse aken, esdoorns, beuken en zomereiken komt het grijsgroene gedeelde blad van de handjeshelmbloem net boven de grond tussen de donkergroene bladsprieten van de gewone vogelmelk, die je overal ziet in de Haarlemse gemeentegazons. In april bloeien hier de bosanemonen en het onaanzienlijke, maar zeldzame muskuskruid. Als ze tenminste de kans krijgen tussen de alles overwoekerende klimop. Groepen sneeuwklokjes lukt het nog steeds door deze taaie bodembedekker heen te breken. We bewonderen een monumentale Noorse esdoorn en een oeroude paardekastanje en vlak achter de griffie een paar imposante platanen met een krans van bosgeelsterren om hun knoestige voet.

De kleine hout
Door het poortje naast het paviljoen komen we op de drukke Paviljoenslaan, die we oversteken naar de parkachtige Kleine Hout. Uit het boek 'Op stap langs Hout en Spaarne', dat de honderdjarige Haarlemse afdeling van de vereniging voor veldbiologie KNNV vorig jaar uitgaf, leren we dat J.D. Zocher jr. in 1828 en Leonard A. Springer in 1896 de hand hebben gehad in de aanleg. Van het park ontwerp in geometrische stijl van J.G. Michael uit 1793 is nog de zicht-as over van Paviljoen Welgelegen over de Hertenkamp (van Zocher) naar het Hildebrandmonument (van Bronner). Het paviljoen, dat de Kleine Hout domineert, nu Provinciehuis, was omstreeks het fin de siècle Koloniaal Museum, met de vader van Frederik van Eeden als directeur.

Halsbandparkieten vliegen krijsend door de kale kruinen van de eeuwenoude beuken en eiken van de Hertenkamp, waar kauwen aan mensen gewend zijn, want ze gaan nauwelijks voor wandelaars opzij. Over enkele weken ziet de grond bij het Hildebrandmonument paars van de bloeiende handjeshelmbloemen. Nu groeien tussen de rododendrons kraailook en vogelmelk, die pas in mei bloeien.

De Grote Hout
Achter het voormalige hotel Dreefzicht aan de Fonteinlaan ligt de Grote Hout, eeuwenlang gebruikt als leverancier van brand- en timmerhout, een paar keer volledig kaalgeslagen en meer een echt bos dan de Kleine Hout. In voorbije eeuwen werden er kleine maagdenpalm, blauwe anemoon, bosanemoon en handjeshelmbloem geplant, die er verwilderden en die we nu kennen als stinzenplanten. Bij Eindenhout is de enige Kennemer groeiplaats van de gele anemoon en bloeit in mei het Haarlems klokkenspel, de gevulde vorm van de zeldzame knolsteenbreek.

De versleten binnenduinen van de strandwal, waarop Haarlem is gebouwd, zijn nog te herkennen aan de licht geaccidenteerde bodem en ondanks de menselijke bedrijvigheid herinneren nog steeds een paar bosplanten aan het oorspronkelijke oerbos, zoals grote muur, wilde hyacint en bleeksporig bosviooltje, die alle drie in mei bloeien.

Het bos krioelt van de vogels. Boomklever en boomkruiper beklimmen de ruige stammen van de eiken. Een familie staartmezen buitelt tussen de fijnste twijgen. Een glanskop roept helder in een clubje kool- en pimpelmezen, dat op zoek naar overwinterende insecten door het bos trekt. In de dichte ondergroei van hulst en bosbraam zingt schallend een winterkoning.

Aan de overkant van de Wagenweg ligt Eindenhout, het 'Huis met de Beelden', op de overgang van de Haarlemse strandwal en de vroegere strandvlakte. Een door een sloot van Eindenhout gescheiden hakhoutbosje van zwarte elzen en essen, die er weinig indrukwekkend uitziet, maar aan tweehonderdjarige stobben ontspruit, is een overblijfsel van die natte strandvlakte. Het zijn de laatste drie hectaren van het veengebied, die niet met zand zijn opgehoogd. Delen van dit vogelkers-essenbos staan in de winter blank. Je kunt het zien aan de losse mosmanchetten van een paar decimeter hoog om de boomvoeten, die periodiek onder water staan.

Er groeien andere planten dan in de Hout. In 2001 werden meer dan 140 plantensoorten geïnventariseerd, waarvan een tiental alleen op deze plek in Haarlem te vinden zijn. Kenmerkend zijn gulden boterbloem, groot springzaad, bloedzuring, ijle zegge, reuzenzwenkgras, look-zonder-look, speenkruid, moerasspirea, dagkoekoeksbloem, wijfjesvaren, grote keverorchis, fluitenkruid en groot heksenkruid. De vele sneeuwklokjes zijn ongetwijfeld aangeplant, evenals de in het boek genoemde zomerklokjes.

Het bosje is een gemeentelijk natuurmonument. Daarom bevreemdt het dat diezelfde gemeente er een fietspad doorheen wil aanleggen, terwijl enige honderden meters ernaast een fietspad in dezelfde richting voert. Het geld voor die omstreden aanleg kan beter worden besteed aan wat onderhoud; gefaseerd afzetten van hakhout en het verwijderen van bosbraam en klimop, die de bijzondere vegetatie dreigen te verstikken.

Joop Mourik, Steve Geelhoed en Kees Langeveld; Op stap langs Hout en Spaarne-natuur en landschap van Haarlem. Met aparte brochure Vijf planten' en vogelwandelingen rond Haarlem. Uitg. KNNV, Utrecht. ISBN 90 5011 158 0, paperback, 128 blz. € 13,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden