Review

Struikelen over nazislachtoffers

Regie: Dörte Frank. Vrijdag en zaterdag op Joods Filmfestival in Het Ketelhuis te Amsterdam. Na afloop gesprek met de regisseuse. Info: www.joodsfilmfestival.nl

„Een mens is pas vergeten als zijn naam vergeten is”, zegt kunstenaar Gunter Demnig. En omdat hij vindt dat men de slachtoffers van de nazi’s niet mag vergeten, legt hij overal ’Stolpersteine’ (’struikelstenen’) met hun namen erop. Je komt ze overal in Duitsland tegen, verzonken in de stoep voor huizen waarin slachtoffers woonden.

Het zijn vierkante stenen, tien bij tien centimeter, voorzien van messing plaatje waarin een tekst is geslagen. Bijvoorbeeld: ’Hier woonde Vally Irene Crefeld / geb. Moses / Jg 1889 / vermoord in Auschwitz’. Het ’struikelen’ is overdrachtelijk bedoeld. Het idee is dat mensen er even bij stilstaan. En dat doen ze.

„Vorige week hebben we de 17.000ste steen gelegd”, vertelt Demnig. Al meer dan twintig jaar werkt hij aan het project, inmiddels fulltime. Iedere steen maakt hij zelf met de hand. „Ik wil geen fabriek. De nazimoordmachine was een fabriek.” Hij legt elke steen zelf en reist daarvoor door het hele land.

„Het initiatief komt altijd van omwonenden. Zij komen met de namen van vermoorde Joden, Roma, Sinti of homoseksuelen, zoeken de achtergronden uit, zamelen geld in en geven de opdracht. De steen kost 95 euro, inclusief alles. De omwonenden zorgen voor het onderhoud.”

„Natuurlijk wordt er wel eens een steen opzettelijk beschadigd of gestolen”, vertelt Demnig. „Ook dan komen vaak de omwonenden in het geweer en repareren de steen of zamelen geld in voor een nieuwe.”

De overheid werkt niet altijd mee. „Er kunnen neonazi’s met hun laarzen overheen stampen”, heeft Demnig wel eens te horen gekregen. En: „We willen niet nóg eens over de Joden heen lopen”. Om dit soort redenen heeft München het leggen van struikelstenen verboden.

Vorige week was in Berlijn de première van de documentaire ’Stolperstein’ over Demnigs project. In die innemende film is onder meer Peter Jordan uit Manchester te zien. Jordan was als jongetje voor de nazi’s gevlucht, terwijl zijn ouders in de kampen verdwenen.

Voor zijn ouderlijk huis in München wilde Jordan twee struikelstenen. Demnig legde die zonder ambtelijke toestemming. De gemeente verplaatste ze naar de Joodse begraafplaats. Jordan schreef een boze brief aan de burgemeester: ’U heeft mijn ouders ten tweeden male gedeporteerd’.

Inmiddels komen de aanvragen ook uit het buitenland. „Er liggen struikelstenen in Oostenrijk, Hongarije, België, Tsjechië en Polen”, zegt Demnig. „En ik heb er ook al een in Nederland gelegd, in Borne. Volgend voorjaar volgen er meer, onder andere in Almelo en Amsterdam.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden