Daan vraagt Jan

Strikt genomen veroorzaakt de polaire vortex helemaal geen kou

Daan van Eijk (l) en Jan Beuving).

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar een vraag.

Dag Jan,

De polaire vortex. Dat is waar het de afgelopen week over ging in het Midden-Westen van de VS. Het begrip komt uit de meteorologie en beschrijft het weersysteem dat zich – voornamelijk in de winter – boven de polen manifesteert. Op grote hoogte waait rondom de pool een harde westenwind (de circulatie is dus oostwaarts, tegen de klok in van boven gezien) en deze ronddraaiende wind werkt als een soort muur waarbinnen de ­ijzige kou van de polen blijft opgesloten. Nu is het zo dat die wind, de zogenoemde jet stream, niet een nette cirkel op één breedtegraad is, maar kan meanderen. En heel soms duikt die meandering tot behoorlijk zuidelijke oorden, de ijzige poolkou met zich meeslepend. En zo kon het dat afgelopen week het publieke leven in het Midden-Westen om een draaiend weersysteem draaide.

Ik woon in Madison in de staat Wisconsin en dat ligt ter hoogte van Marseille, veel zuidelijker dan Nederland dus. Maar vanwege het hier heersende landklimaat zijn de winters veel kouder: gemiddeld komt de temperatuur hier niet boven nul in de wintermaanden. Dus bij de eerste voorspellingen voor afgelopen week dacht ik: het valt vast mee, want die Amerikanen zijn wel wat gewend. Maar toen we niet meer naar werk móchten komen en zelfs de shopping malls dicht gingen voor twee dagen, werd me duidelijk dat dit ronduit gevaarlijk was. Op een ochtend was het -34 graden Celcius met een gevoelstemperatuur van -46 graden. Dat leek mij een nuttig ­moment om te proberen de auto te starten. Dat lukte ternauwernood, maar tegen de tijd dat ik reed waren mijn wimpers bevroren. In de auto, welteverstaan.

Ik las dat de term polaire vortex voor het eerst opdook in de Amerikaanse media in de winter van 2013-2014 en sindsdien ware mediahypes veroorzaakt bij extreme kou: ook dit keer had iedereen het er over. Terwijl het strikt genomen natuurlijk niet de polaire vortex is die de kou veroorzaakt: die vortex is er immers altijd. Gebeurt dat ook in de wiskunde, dat een wetenschappelijke term uit het vakgebied opeens extreem populair wordt in de volksmond, zelfs als het niet geheel juist wordt gebruikt?

Ha, Daan

Met enige jaloezie hebben de schaatsliefhebbers in ons land naar die polaire vortex ­gekeken. Zij wel en wij niet! En dat terwijl ze in Amerika geen woord voor rayonhoofd hebben.

Er zijn veel woorden die zowel binnen als buiten de wiskunde een betekenis hebben, zonder dat de ene betekenis een oneigenlijk gebruik van de andere is. Toch zijn er voorbeelden van een hellend betekenisvlak. Parallel bijvoorbeeld. Een oud, euclidisch woord. In de wiskunde ­lopen parallelle lijnen evenwijdig aan elkaar, dat wil zeggen: ze liggen in hetzelfde vlak, maar als je ze allebei oneindig doortrekt, snijden ze ­elkaar nooit. Parallel betekent in het dagelijks leven vaak ook ‘naast’. Een parallelweg is nog (afgerond) evenwijdig aan de hoofdweg, maar mensen houden er soms ook ‘parallelle levens’ op na. Daarmee wordt ­bedoeld: levens die elkaar niet raken. Het evenwijdige is er dan af.

Doorsne(d)e is ook zo’n woord. ‘In doorsnee waren zij zeventig jaar’, schreef Drs. P over Tante Constance en Tante Mathilde: gemiddeld 70. Een doorsnede in de wiskunde is echter de verzameling punten die twee verzamelingen gemeen hebben. Veel lezers zullen de doorsnede van een wiskundig figuur kennen, bijvoorbeeld van een kubus. Je doorsnijdt dan de kubus met een plat vlak. De doorsnede is de verzameling punten die zowel in de kubus als in dat vlak liggen.

Het woord wordt ook nog ­gebruikt voor de diameter van een cirkel, maar hoe is doorsnee een ­synoniem van gemiddeld geworden? Intuïtief voel je het aan. Je kunt het hebben over een doorsnede van de bevolking, ook wel dwarsdoorsnede genoemd. Iedereen zit erin. En dus krijgt het iets gemiddelds. Terwijl een doorsnede juist niet gemiddeld hoeft te zijn. Sommige doorsnedes van de kubus zijn een driehoek – toch niet echt representatief voor het vierkante dat zo’n kubus uitstraalt.

Ondertussen blijf ik vooral hangen bij die woorden die in allebei de werelden iets anders betekenen. Ik zit maar te denken aan een middeleeuwse graaf die een figuur slaat als hij een kettingbreuk in zijn ophaalbrug heeft, en met zijn lans een steekproef doet terwijl zijn kasteel in de as wordt gelegd. Ik ga maar eens een liedje schrijven.

Lees hier meer prangende vragen en snedige antwoorden van Daan van Eijk en Jan Beuving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden