Strijkinstrumenten die zacht in- en uitademen

Morton Feldman 4-Daagse

Muziekgebouw aan ’t IJ, 7 t/m 10 februari, door o.a. Ives Ensemble, Cappella Amsterdam, Joan La Barbara, Porgy Franssen. Uitzending Radio 4 op 13 en 27 februari, om 20.00 uur.

Tijdens zijn leven was de Amerikaanse componist Morton Feldman (1926-1987) een ’Geheimtipp’: alleen de Europese ingewijden in de hedendaagse muziek kenden zijn verstilde, soevereine werk. In zijn eigen land staat hij zo’n beetje naast de canon van Grote Componisten. Net zoals bij John Cage kunnen de conservatoria er niet omheen, maar ze weten ook niet precies wat ze met die experimentele muziek aan moeten. Cage heet in die kringen vooral belangrijk als muziekfilosoof, Feldman wordt er nog steeds gezien als minimalist voor intellectuelen.

De joodse componist, aan wie het Ives Ensemble de afgelopen dagen een festival wijdde, kreeg vooral door zijn latere werken een cultstatus. In werken zoals zijn Tweede strijkkwartet en ’Violin and String Quartet’, die ruim twee uur duurden, liet hij de gebruikelijke concertstukvorm los.

Als luisteraar raak je bij die stukken elk gevoel van verhaal kwijt en dobber je eindeloos mee op de kleine rimpelingen van een waterspiegel. Stille golfjes, die toch steeds net weer anders klinken. De instrumenten zijn bij Feldman anoniem gemaakt, je weet nooit of die ene hoge toon nou van de cello of van de piccolo kwam, je luistert altijd naar de zachte huid van het collectief.

Feldmans cultstatus deed vooraf vermoeden dat er niet al te veel publiek af zou komen op de vierdaagse in het Muziekgebouw. Maar de zaal zat vrijdag en zaterdag de hele dag vol met muisstil publiek – de meesten dan. Blijkbaar had Feldmans in alle opzichten tijdloze muziek inmiddels zijn weg naar een groter publiek gevonden.

Het festival was mooi opgebouwd (laat dat maar aan het Ives Ensemble over), met veel ontmoetingen tussen werk van geestverwanten van de Amerikaan, met bijzondere gasten zoals zangeres Joan La Barbara, met een aantal Nederlandse premières van Feldmans stukken en zelfs met een speciaal voor dit festival gecomponeerd werk van Ivo van Emmerik.

Van Emmerik (1961) was in de jaren tachtig aanwezig bij Feldmans lezingen in Middelburg: een ontmoeting die zijn sporen achterliet in het oeuvre van de toen nog jonge componist. De première van ’A Cappella’ vrijdag was het eerste werk sinds lange tijd dat ik weer van hem hoorde. Zijn verfijnde palet met korte, herhaalde motieven had er in ’A Cappella’ een verrassende lichtvoetigheid bij gekregen: een serieuze wandeling met uitzicht op zee, afgewisseld met huppelende pasjes en oplichtingen in het ensemble. Een ontmoeting tussen personages, zo noemde Van Emmerik zijn mooi gebalanceerde werk in vloeiende episodes, waarin de solisten elkaar schaduwden en in de rede vielen.

Moet ik nog zeggen dat Nederland zich gelukkig mag prijzen met het Ives Ensemble? Ik bedoel maar: wie voert deze muziek verder nog zo hors categorie uit? Neem de intense Nederlandse première van ’Thirteen’ van John Cage; of het woest-cartooneske ’Phlegra’ van Iannis Xenakis, ongelofelijk hecht zonder dirigent uitgevoerd.

Zaterdagavond zat het publiek in de grote zaal van het Muziekgebouw in een carré rondom vijf strijkers op een middenpodium, in de Nederlandse première van ’Violin and String Quartet’. Twee uur luisteren naar klanken die misschien nog het meest deden denken aan een sho, een Japans mondorgel. Alleen waren het hier strijkinstrumenten die zacht in- en uitademden. Adembenemend geconcentreerd spel van de uitgebreide strijkers van het Ives Ensemble, mooi als ensemble en knap geïntoneerd. ’Violin and String Quartet’ leek zaterdag een traag lied met refreinen. Naar het einde toe druppelden cello en eerste viool (broer en zus Ter Haar) nog wat getokkelde tonen. En middenin een ijl vioolrefrein knipte Feldman het stuk dramatisch af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden