Strijdmiddel tegen ’geniepige’ doping

Claudia Pechstein (midden) dolt in Salt Lake City met haar landgenote Judith Hesse en coach Helge Jasch. (FOTO AP)Beeld AP

De meningen over het biologisch paspoort als effectief bestrijdingsmiddel van doping lopen ver uiteen: van grote stap voorwaarts tot wetenschappelijk bedrog.

Zelfs de naam van de controversiële opsporingsmethode ontlokte een controverse. Wat in de volksmond biologisch paspoort heet, wordt ook biomedisch, hematologisch of bloedpaspoort genoemd.

Die laatste benaming is sowieso onnauwkeurig. Voor het verzamelen van medische gegevens van sporters wordt gebruikgemaakt van zowel bloed- als urinemonsters. Met de uitkomsten kan over een periode van enkele jaren inzicht worden verkregen in de bloedwaarden en hormoonhuishouding van sporters.

Ongewoon hoge pieken of diepe dalen kunnen wijzen op het gebruik van verboden stimulerende middelen. Moest tot voor kort voor een positieve dopingtest direct bewijs in bloed of urine worden aangetoond, aan de hand van de gegevens in het paspoort kan nu ook dat indirecte bewijs leiden tot een schorsing. Die primeur had de Duitse schaatsster Claudia Pechstein, die nooit positief is getest op doping. Ze werd op grond van te hoge percentages jonge rode bloedcellen twee jaar geschorst. Het internationale sporttribunaal (CAS) bekrachtigde eind vorige maand dat vonnis en keurde daarmee het nieuwe wapen tegen doping goed.

Daar werd door dopingbestrijders al jaren reikhalzend naar uitgekeken. Al sinds 2002 wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van het biologisch paspoort. De internationale federaties van wielrenners (UCI) en skilopers (FIS) waren voorlopers. Daar werd het paspoort gebruikt om sporters een tijdelijk startverbod op te leggen als te hoge bloedwaarden een gevaar voor hun gezondheid zouden kunnen vormen.

Uiteindelijk haalde de kleine ISU met de langlopende zaak-Pechstein de kastanjes uit het vuur. Ofschoon de vijfvoudig olympisch kampioene haar schorsing aanvecht bij de Zwitserse rechter, gaat het wereldantidopingagentschap (WADA) ervan uit dat bewijslast via het biologisch paspoort juridisch sluitend is.

Doorgaans zijn rechters niet geneigd zich te mengen in de specifieke problemen binnen de sport. De kans dat de Zwitserse rechter zich volgend jaar inhoudelijk zal uitspreken over het biologisch paspoort wordt klein geacht. Dat Pechstein gisteren in Salt Lake City hangende haar zaak op de 3000 meter mocht vechten voor haar laatste kans op deelname aan de Winterspelen, zegt wat dat betreft niets.

WADA-voorzitter Fahey sprak van een „veelbetekenende stap op het gebied van bewapening en gereedschap in ons gevecht tegen doping. Het is niet het antwoord op al onze problemen, maar het draagt wel bij tot onze kracht om deze strijd te voeren”. IOC-voorzitter Rogge concludeerde dat de sportautoriteiten in toenemende mate boven komen te liggen in het gevecht tegen het ’verterende kwaad’ van doping.

Toch blijft met het paspoort sprake van een ’vrijblijvend’ middel. Het WADA heeft richtlijnen geformuleerd voor een uniform model. Nu hanteren UCI, ISU en FIS licht van elkaar afwijkende varianten. Maar het gebruik van het paspoort is niet verplicht.

Herman Ram, directeur van de Dopingautoriteit, noemt het biologisch paspoort een nieuwe manier van denken en een goed alternatief als rechtstreekse detectie in gebreke blijft. Hij beaamt dat in de zaak-Pechstein omzichtig is gehandeld. „Je wilt een eerste zaak niet stuk laten lopen.”

Ram zegt dat er al tientallen andere zaken klaarliggen. Daarbij gaat het vooral om ’vals-negatieve’ uitslagen, waarbij de dopingbestrijders vrijwel zeker weten dat de sporter heeft gebruikt. Die gaat echter vrijuit, omdat binnen scherpe regels moet worden gecontroleerd.

„Er zijn twee keer zoveel net-niet positieven dan positieven”, aldus Ram. „Hoeveel van die gevallen echt verdacht zijn, is moeilijk te zeggen. Er is vaak sprake van lage doseringen, die bewust worden gebruikt om onder de drempel te blijven. Dat maakt het zoeken zo moeilijk.”

Het biologisch paspoort zal de conventionele controles niet gaan vervangen, maar is een extra hulpmiddel. In het geval-Pechstein heeft de ISU volgens het WADA overtuigend aangetoond dat ze haar eigen bloed illegaal heeft gemanipuleerd.

Uit veel bekentenissen van sporters die zich bedienden van doping is de aanname bevestigd dat traditionele controles met enige inventiviteit te ontlopen of te misleiden zijn. De Britse atleet Dwain Chambers heeft zijn verstoppertje spelen gedetailleerd op schrift gesteld. Marion Jones, de ster van de Spelen van Sydney 2000, gebruikte jarenlang dope en fietste daarmee behendig door een eindeloze reeks controles.

Die slimme, vaak kostbare ontduikmethodes zullen moeilijker worden door het gebruik van het biologisch paspoort. „Het stelt ons in staat geniepig gebruik te achterhalen”, aldus Ram. Grilligheden in bloed- of hormoonwaarden, veroorzaakt door manipulatie, kunnen eerder aan de oppervlakte komen. Minimaal drie onafhankelijke experts oordelen of die pieken natuurlijk of onnatuurlijk zijn.

De ’natuurlijke’ waarden worden individueel bepaald. Dat kan een opmerkelijke verschuiving tot gevolg hebben. „Er zijn nieuwe vragen die moeten worden beantwoord”, aldus Ram. „Binnen de nieuwe, variabele waarden kan een Aziaat die vroeger vrijuit ging verdacht zijn, omdat hij van nature een lagere testosteronwaarde heeft. Binnen de oude regels wordt uitgegaan van een voor iedereen geldende vaste ratio. Een Chinees kan dan zijn spiegel verder opvoeren dan een westerling met een hogere natuurlijke waarde.”

Pechstein, en met haar de critici van het paspoort, voerde verschillende zaken aan ter verdediging van haar hoge percentage jonge rode bloedcellen (erytrocyten): een bloedziekte, onbetrouwbare apparatuur, kou, verblijf op hoogte en stress. Ze werden alle verworpen door de arbiters van de ISU en het CAS.

Toch blijven er bezwaren. Maar het argument privacy hield ook bij voorgaande stappen (urine en bloed afstaan en het vermelden van de whereabouts) geen stand. Uit juridisch oogpunt zou het verplicht inzage geven in gezondheidsgegevens tot onrechtmatig verkregen bewijs leiden. Er zou sprake zijn van oneigenlijk gebruik, daar het paspoort oorspronkelijk bedoeld is voor het waarborgen van de gezondheid van sporters, niet om te kunnen betrappen en straffen. Een ander bezwaar van het vergelijken van controles over een lange periode is, dat verschillende meetapparaten verschillende uitslagen kunnen geven.

Chemometricus Klaas Faber, die veel dopingonderzoek onder de maat noemt, spreekt in het geval-Pechstein van ’wetenschappelijk bedrog’. Pechstein zou zijn veroordeeld op basis van een artikel waarin de kans op een juist resultaat 95 procent is. Met die grote statistische foutkans mag een zondvloed aan positieve gevallen worden verwacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden