Strijd om rechten dagboek gaat door

De integrale versie van de dagboeken van Anne Frank mag tot 2037 niet verschijnen zonder toestemming van het Anne Frank Fonds. Dat blijkt uit een uitspraak van de Amsterdamse rechtbank, die deze week is gepubliceerd.

Het Anne Frank Fonds in Bazel spande eerder dit jaar een zaak aan tegen de Amsterdamse Anne Frank Stichting, die al jaren werkt aan een uitgebreide digitale en interactieve versie van het dagboek. Samen met het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis doet de organisatie daarvoor onderzoek naar de geschriften van Anne Frank en haar ontwikkeling als schrijfster. De stichting ging er aanvankelijk vanuit dat de dagboeken vanaf 1 januari 2016 in het publieke domein zouden vallen. Dan is het zeventig jaar na de dood van de auteur, en daarmee vervallen volgens de Nederlandse wet normaal gesproken de auteursrechten. Het onderzoek kon dus in 2016 gepubliceerd worden, meende de Stichting.

Maar het Anne Frank Fonds, dat de auteursrechten van alle werken van Anne Frank in handen heeft, wil daar een stokje voor steken en heeft 'nader onderzoek' laten doen naar de beschermingstermijn. Volgens de rechtbank zijn de organisaties inmiddels 'overeengekomen' dat de rechten grotendeels langer doorlopen, omdat een aantal delen van het dagboek pas in 1986 voor het eerst gepubliceerd is in een wetenschappelijke editie van het Niod. Voor die delen geldt een bescherming van vijftig jaar, dus tot 1 januari 2037. De Stichting heeft toegezegd dat in Nederland, zolang niet alle auteursrechten zijn vervallen, geen 'integrale publicatie van de werken van Anne Frank zal plaatsvinden zonder toestemming van het Fonds'.

De kwestie drijft opnieuw een wig tussen het Anne Frank Fonds in Bazel en de Anne Frank Stichting in Amsterdam, de twee organisaties die zich allebei bezighouden met Anne's nagedachtenis en daar al jaren over steggelen (zie kader).

Het Anne Frank Fonds in Bazel wilde met de rechtszaak eigenlijk niet alleen de publicatie, maar ook het kopiëren van de manuscripten van de dagboeken verbieden. De Stichting had kopieën gemaakt voor het onderzoek naar de teksten: een inbreuk op het auteursrecht, zo vond het Fonds. Maar de organisatie vond geen gehoor bij de rechter, die stelt dat het recht op vrijheid van wetenschap voor de bescherming van het auteursrecht gaat. "Het fonds lijkt zich de zeggenschap toe te eigenen over welk onderzoek zou mogen plaatsvinden en dat is geen recht dat door het auteursrecht wordt beschermd", aldus de rechtbank.

Wanneer de integrale versie gepubliceerd wordt, is nog niet duidelijk, zegt Annemarie Bekker van de Amsterdamse Anne Frank Stichting. Ze wil niet reageren op vragen, maar wil alleen kwijt dat 'de publicatie altijd binnen de kaders van de wet zal plaatsvinden'.

Dat zal in ieder geval niet voor 2037 gebeuren, tenzij het Bazelse Fonds uitdrukkelijk toestemming geeft om de integrale versie eerder te publiceren. Het zou echter kunnen dat het Fonds tegen die tijd nog een andere troefkaart speelt in de bittere strijd om de auteursrechten. Het Fonds stelt namelijk dat Otto Frank co-auteur is van het dagboek, omdat hij 'een voldoende creatieve bijdrage leverde'. Daardoor lopen de auteursrechten volgens het fonds eigenlijk door tot 1 januari 2051, omdat Otto Frank pas in 1980 overleed.

"Otto Frank voegde de twee incomplete en overlappende versies van Anne Frank op zo'n manier samen dat hij een eigen auteursrecht verdiende", verklaart Kamiel Koelman, de Nederlandse advocaat van het Anne Frank Fonds. "Dat deed hij door de versies over te typen, en daarna met schaar en lijm een goed lopende en toegankelijke lezersversie te creëren. Het Anne Frank Fonds past eenvoudigweg het geldende auteursrecht toe: iemand die een voldoende creatieve bijdrage leverde, verdient een eigen auteursrecht."

Maar of het fonds Otto Frank nu een schrijver of co-auteur noemt: Anne Frank-deskundige David Barnouw vindt de redenatie flauwekul. "Het Anne Frank Fonds tamboereert er op los. Maar Otto Frank is hoogstens een redacteur, zeker geen auteur. Het is alsof je het laatste boek van Hugo Claus na zijn dood opnieuw uitgeeft en er opeens een redacteur als tweede auteur bijzet. Zo kun je het begrip auteur steeds verder oprekken. Hier is het auteursrecht niet voor gemaakt."

Ook Stef van Gompel, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in auteursrecht, plaatst zijn vraagtekens bij de verlenging. "Ze kunnen niet zomaar claimen dat Otto Frank co-auteur is van de dagboeken en daarmee de auteursrechtelijke beschermingstermijn oprekken", zegt Van Gompel. "Ze kunnen wel beweren dat hij, als bewerker, een eigen auteursrecht heeft op zijn bijdrage aan 'Het Achterhuis', mits hij voldoende vrije en creatieve keuzes heeft gemaakt in de samenstelling daarvan. Maar dat maakt hem nog geen co-auteur van de dagboeken."

Volgens David Barnouw, die de wetenschappelijke editie van het Niod in 1986 zelf uitgaf, houdt de Stichting zich bewust op de vlakte vanwege de gespannen relatie tussen de twee organisaties. "Ze willen geen gelazer."

Maar gelazer komt er toch als het Anne Frank Fonds de vader van Anne bestempelt tot co-auteur, vreest Barnouw. Daarmee brengt het fonds de geloofwaardigheid van de dagboeken in gevaar, vindt hij. "Na de Tweede Wereldoorlog waren er nazi's die de authenticiteit van Anne's dagboeken in twijfel trokken. Dat heeft het fonds altijd fel bestreden. Maar door Otto Frank tot co-auteur te bestempelen, geven ze dit soort mensen juist munitie in handen. Krankzinnig."

Anne Frank Stichting en Anne Frank Fonds

Otto Frank heeft twee organisaties verantwoordelijk gemaakt voor de nagedachtenis aan zijn dochter. Die zijn al jaren verwikkeld in een bitter gevecht.

In 1957 wordt de Anne Frank Stichting opgericht om het Achterhuis aan de Prinsengracht te restaureren en open te stellen voor publiek.

Als Otto Frank na de oorlog met zijn tweede vrouw naar Bazel verhuist, brengt hij de auteursrechten op Anne's dagboeken onder bij het Anne Frank Fonds in Bazel, dat hij opricht in 1963. De inkomsten uit de verkoop van boeken en licenties moeten worden gebruikt voor charitatieve en educatieve projecten.

De twee organisaties werkten jaren zonder veel problemen samen, maar die tijd lijkt voorbij. Het Bazelse fonds stapte in 2011 naar de rechter om de in bruikleen gegeven nalatenschap (brieven, documenten en foto's) van Otto Frank terug te eisen. De rechter stelde het fonds in 2013 in het gelijk en de spullen zijn richting Bazel verscheept. 'De Anne Frank Stichting betreurt het bijzonder dat het fonds hiermee in feite de samenwerking opzegt', meldt de stichting op haar website.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden