Streven naar spaarzaamheid

Schrijven is een ambacht dat uit meer bestaat dan schrappen. Een verhaal begint met een idee, alleen waar komt zo'n idee vandaan? Hoe loopt een personage een roman binnen? Welke functie heeft een dialoog? En waaien gedachtes waarheen zij willen? Dagelijkse schrijversvragen in een serie over de kunst van belletrie. Vandaag deel 1: De dialoog in 'De passievrucht' van Karel Glastra van Loon.

Peter Henk Steenhuis

Als zijn zoon Bo dertien jaar oud is, komt Armin Minderhout erachter dat hij onmogelijk diens vader kan zijn, omdat hij al zijn leven lang onvruchtbaar is. Deze ontdekking is het begin van een zoektocht, die moet leiden naar de biologische vader van zijn zoon en de minnaar van zijn inmiddels geruime tijd overleden vriendin Monika. Een van de verdachten is hun oude huisarts, aan wie Armin de verrassende vraag stelt: 'Bent u Bo's vader?'

,,Bij het aangaan van deze dialoog heeft Armin, de hoofdpersoon van het boek, een gesprek achter de rug met een oude liefde van zijn vroegere vriendin. Dat gesprek heeft niets opgeleverd en was bovendien pijnlijk: de man is waarschijnlijk niet de vader van zijn zoon maar heeft nog wel seks gehad met Monika, terwijl zijn vriendin toen al zwanger was van Bo.'

,,In dat eerste gesprek heeft Armin zich terughoudend opgesteld, hij wilde de informatie uit zijn gesprekspartner trekken. Je kunt iets dergelijks geen twee keer laten gebeuren, dus leek het me passend Armin nu met de deur in huis te laten vallen. Het aardige van deze strategie is dat ik geen flauw benul had wat er zou gebeuren nadat de vraag 'Bent u Bo's vader?' gesteld is.'

Moest u niet lachen toen u het gesprek op deze manier een absurde wending liet nemen?

,,Ja, dat was een aangenaam moment. Ah, dacht ik, goed begin. De kunst is dan de situatie de dialoog te laten voorttrekken.'

Dat snap ik niet.

,,Je moet zo weinig mogelijk bedenken wat die dokter gaat zeggen, maar het hem echt laten zeggen, alsof hij niet anders kan.'

,,Voordat ik deze dialoog schreef heb ik me natuurlijk wel degelijk in de dokter verplaatst. De arts moet zich hebben afgevraagd waarom een man, van wie tien jaar daarvoor de vrouw is overleden, nu plotseling een afspraak maakt. Iets met de verwerking? Ik stel me voor dat die arts het dossier heeft nagekeken, nog eens de loop van die dagen doorgenomen. En dan ineens die totaal onverwachte vraag: 'Bent u Bo's vader?' De arts is op van alles voorbereid, maar niet op deze vraag. Het meest logische is dus dat die dokter Armin niet begrijpt, de vraag herhaalt en koortsachtig nadenkt wat die man tegenover hem kan bedoelen.'

,,Passend bij de tactiek van de confrontatie is Armins droge weerwoord op het gestotter van de arts: 'Ja, dat vraag ik.' De situatie die nu ontstaan is, dwingt Armin uit te leggen wat hem tot deze vraag brengt. Ondertussen probeert hij de reactie van de arts te peilen, want diens non-verbale reactie is zeker zo belangrijk als zijn verbale.'

,,Maar de interpretatie van iemands lichaamstaal wordt vooral bij een onbekende sterk bepaald door wat de spreker zelf denkt. Misschien kunnen getrainde rechercheurs iets meer in lichaamstaal lezen, maar Armin is geen rechercheur. Hij is belast door wat hij wil zien. De analyse van de lichaamstaal leidt tot niets, Armin moet afgaan op wat de arts zegt.'

Wat gebeurt er met die arts?

,,Later in de dialoog gaat hij de fout in. Wanneer mensen openhartig zijn, verleiden ze hun gesprekspartners ertoe zich ook bloot te geven. Zo komt het dat de arts uit de school klapt: 'U moét me geloven. Ik kan u zeggen... nee, dat zijn uw zaken niet, wat er in mijn praktijk in de loop der jaren is voorgevallen. Niemand is brandschoon, meneer Minderhout, ook ik niet, al is het gelukkig nooit zo ver gekomen dat... Maar waar het Monika betreft, ik kan u recht in de ogen kijken: er is nooit, nimmer iets van dien aard voorgevallen tussen haar en mij.''

Toen u deze dialoog had opgeschreven, wist u dat hij goed was?

,,Hoewel ik bepaalde passages nog flink heb bewerkt, had ik onmiddellijk het idee dat een dergelijk gesprek past bij deze situatie.'

Bij een andere situatie past een ander soort dialoog?

,,Tuurlijk. Doordat deze dialoog vrij kort is, en door de situatie voortgestuwd, kon hij in de spreektaal worden opgeschreven. Maar in een dialoog die meer uitweiding vereist, wil ik minder vasthouden aan de spreektaal. 'De passievrucht' wordt door een ik-persoon verteld, de lezer ziet de wereld door de ogen van de verteller. Ook de taal is gefilterd door de verteller, en het wordt ongeloofwaardig als deze zich eindeloos in spreektaal uit. Een dialoog moet natuurgetrouw zijn, maar daarvoor is een precieze weergave van de werkelijkheid niet nodig.'

Een schrijver moet dus de werkelijkheid stileren om een natuurgetrouwe dialoog te maken?

,,Ja. En omdat de balans tussen stilering en werkelijkheid moeilijk te bereiken is, gaan dialogen vaak de mist in. Soms duurt een gesprek in de spreektaal te lang, waardoor de passage ergerlijk wordt, en soms zijn de overgangen tussen de spreektaal en de meer gestileerde passages te abrupt, waardoor je uit het verhaal getrokken wordt, en je niet meer gelooft dat de spreker ook echt spreekt.'

,,Dat evenwicht is per medium verschillend. Er staan in dit boek geslaagde dialogen, die je toch zou moeten herschrijven wanneer je de scène zou willen spelen. Theater verdraagt nog tamelijk veel stilering, je verwacht niet van een toneelspeler dat hij zich bedient van spreektaal. Televisie vraagt om werkelijkheid. En omdat wij gericht zijn op de televisie heeft het proza zich aangepast: in de moderne literatuur zijn de dialogen beter speelbaar en realistischer dan vroeger. Ook ik ben beïnvloed door de televisie, ik put zelfs veel inspiratie uit gesprekken die ik op televisie zie.'

Wat realistische dialogen oplevert?

,,Sommige zijn sterk realistisch.'

En andere niet? Dat lijkt me een rare mengelmoes opleveren.

,,Aan het begin van 'De passievrucht', als Armin net te horen heeft gekregen dat hij onvruchtbaar is, heeft hij een nagesprek met een chirurg. Dat gesprek, uitmondend in geruzie over de gerechtigheid van het 'Lot', toont veel van het personage Armin, dat slecht in staat blijkt emoties op te vangen of te verwerken. In werkelijkheid reageren wij niet zo spitsvondig filosofisch, maar omdat deze dialoog een andere functie heeft, denk ik dat de lezer een grotere mate van stilering verdraagt. Zelfs wenst.'

,,Stilering betekent overigens niet verfraaiing. Ik streef naar spaarzaamheid, streep veel woorden weg, probeer een gesprek uit te puren. Zelden schrijf ik: 'zei hij, grinnikend'. Een dergelijke toevoeging gebruik ik hooguit om het ritme te breken, lucht te geven aan een situatie.'

Soberheid kenmerkt ook de dialogen van Cormac McCarty.

,,Dat is de belangrijkste reden dat ik een passage van hem als voorbeeld heb uitgezocht. In dit gesprek zoekt een jongen een rechter op, die hem kort te voren heeft vrijgesproken. De rechter adviseert hem de zaak - een onbelangrijk voorval met een paard - te vergeten: het heeft geen zin te blijven kauwen op iets dat jou opvreet.

In al zijn soberheid toont deze dialoog de karakters van het boek. Toen de jongen de moord pleegde leek hij vrij van elk schuldgevoel, de daad werd sec beschreven. Pas veel later, in dit gesprek met de rechter, blijkt hoezeer de moord de jongen heeft aangevreten. Nergens wordt diens schuldgevoel benoemd, het wordt verduidelijkt in deze dialoog.'

,,En dit gesprek vertelt ook alles over die rechter. Deze man, een bijfiguur uit het boek, hoeft niet uitvoerig geïntroduceerd te worden. Zijn worsteling met ethische dilemma's geeft hij prijs in de dialoog, waardoor McCarthy zijn thematiek aan de orde kan stellen zonder er expliciet over te schrijven.'

De dialoog als dekmantel.

,,Ja. Een gesprek toont hoe personages denken, reageren, naar de wereld kijken.'

Deze jongen verleidt de rechter ertoe zich bloot te geven, dat hebben we eerder gelezen.

,,Er zijn nogal wat overeenkomsten tussen de rechter en de arts uit mijn boek. En tussen de hoofdpersonen. Zowel Armin als deze jongen willen verlost worden.'

U heeft goed gekeken naar Mc Carthy?

,,Ik heb het boek pas gelezen nadat ik 'De passievrucht' had afgerond. Maar ik heb zeker veel geleerd van de Amerikaanse schrijfwijze. Ik houd van summiere beschrijvingen, uitgebeende dialogen, korte introducties. Spaarzaamheid maakt een boek rijk.'

,,In 'De passievrucht' staat een gesprek tussen Armin en zijn vader, die zijn zoon bekritiseert over de aankoop van een huis. Er zitten scheuren in het metselwerk van de schoorsteen, de houten vloer onder de keukenkastjes was verrot. Dan staat er: ,,'Dat had je toch van tevoren kunnen zien,' mopperde mijn vader, meer tegen zichzelf dan tegen mij. 'Waar kijk jij naar als je een woning gaat bezichtigen?' 'Uit het raam,' zei ik. 'Ik kijk vooral uit het raam.''

,,Een man die een huis koopt op het uitzicht - naar mijn idee zijn er niet meer woorden nodig om dit weinig praktische, romantische personage te typeren.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden