Stress over mogelijke fusies

Gelderse gemeenten staan voor keuze: zelfstandig, samenwerken of een herindeling?

Herindelen is een historisch taboe in Rozendaal. De kleinste landgemeente van Nederland, met nog geen 1.500 inwoners, 9 raadsleden en 11 ambtenaren, trotseerde alle fusiegolven. Zelfstandigheid is vanzelfsprekend voor alle dorpspartijen, ook deze raadsverkiezingen. Het 700-jarige kasteeldorp lijkt een baken van rust in Gelderland. Want elders in de provincie is er fusiestress. De provincie Gelderland laat de bestuurlijke kwaliteit van alle gemeenten onderzoeken. Kunnen zij de extra Rijkstaken aan? Rozendaal denkt van wel.

Maar andere Gelderse gemeenten maken strategische moves. Een greep. Heumen wil verregaand samenwerken met Mook in Limburg. De vier gemeenten in De Liemers lieten uitzoeken of een herindeling financieel haalbaar zou zijn. Wage-ningen wil juist zoveel mogelijk autonoom blijven en blijkt wisselende partners te kiezen. In Renkum is alleen al de angst voor herindeling genoeg voor een nieuwe partij: 'Renkum Zelfstandig en Sociaal'.

En dan is er het Gelderse herindelingsreferendum waarover Provinciale Staten vandaag beslissen. De SP wil daarmee zorgen dat de burgers zeggenschap behouden over de toekomst van hun gemeente. De SP voorspelt een golf van nieuwe herindelingen. Eerdere gemeentefusies in de Betuwe (2001) en de Achterhoek (2005) beklijven niet, legt SP-Statenlid Peter Lucassen uit. Hij wil nu met zijn voorstel voorkomen dat burgers zomaar opgeslokt worden in nieuwe gemeenten.

"We zien de druk om te gaan fuseren groeien", zegt Lucassen. Minister Plasterk (PvdA, binnenlandse zaken) gaf de aanzet met een pleidooi voor grotere gemeenten. "De druk wordt na de verkiezingen door de provincie opgevoerd. We willen burgers bij elke herindeling zeggenschap geven via een referendum waaraan de provincie meebetaalt. De SP is niet principieel tegen herindeling. Wij willen draagvlak van onderop, een besluit per gemeente."

In veel Gelderse regio's leven weer herindelingsdiscussies. In de Achterhoek bleef Doesburg (12.400 inwoners) na de grote herindeling in 2005 alleen achter. De stad, een SP-bolwerk, besteedde nadien veel ambtelijk werk uit aan Doetinchem. Ook fusiegemeente Oude IJsselstreek klopte bij Doetinchem aan, maar dan om te praten over een volgende fusie. De besprekingen stokten. Dit leidde wel tot een ander debat: de Achterhoek als één gemeente. Doesburg koos al: zelfstandig.

Ook Rivierenland wacht nieuwe herindelingsdebatten, voorspelt Lucassen. Jonge fusiegemeenten als Maasdriel en Lingewaard gingen de afgelopen tijd gebukt onder bestuurlijke problemen. Herindeling of nieuwe samenwerkingsverbanden zouden de oplossing zijn. Op de Veluwe staan deze verkiezingen al in het teken van de herindeling in de gemeente Hattem, Heerde en Oldebroek. Daar wordt voor en tegen een onderlinge fusie gepleit en geflirt met Epe en Elburg.

Wageningen haalde zich de boosheid van de vaste partnergemeenten in de regio FoodValley op de hals. De links-liberale studentenstad koos de Regio Arnhem boven gemeenten als Ede en Barneveld voor de samenwerking bij de Jeugdzorg en AWBZ waarvoor gemeenten in 2015 verantwoordelijk worden. Arnhem past beter bij het sociaal-culturele profiel van Wageningen. Fuseren wil Nederlands kleinste universiteitsstad (37.800 inwoners) niet.

Koren op de molen van SP Gelderland. Die wil voorkomen dat de burgers vervreemden van de lokale politiek. Lucassen wijst op Oss in Noord-Brabant: "Daar zijn tientallen kerkdorpen. De gemeente zegt veel inwoners weinig." Maar het is de vraag of het SP-initiatief steun krijgt. Het CDA Gelderland vindt herindelingen iets voor gemeenten zelf. "Herindelingen moeten van onderop komen", vertelt CDA-fractievoorzitter Jan Hutten. "De provincie moet zich daar niet mee bemoeien."

De Utrechtse gemeente Renswoude (4.900 inwoners) liet in 2011 zien hoe actie van onderop eruit kan zien. De geplande fusie met Scherpenzeel (Gld) en Woudenberg werd geschrapt na emotionele acties tot aan de Tweede Kamer. Een plaquette op het gemeentehuis van zelfstandig Renswoude herinnert aan die strijd.

'Sterk bestuur'
Een werkgroep onder leiding van de VVD-senator Fred de Graaf licht sinds kort alle gemeenten in Gelderland door op bestuurskracht. Kunnen de 56 Gelderse gemeenten de decentralisaties die er per 2015 aankomen aan? Het nieuwe project 'Sterk bestuur in Gelderland' moet gemeenten adviseren over hun bestuurlijke toekomst: meer of anders gaan samenwerken of toch een herindeling? Elke gemeente krijgt een advies over de bestuurskracht, ook binnen de regio. Het onderzoek begint in de Liemers. Duiven, Rijnwaarden, Westervoort en Zevenaar lieten net uitzoeken of herindeling daar financieel kan. Dat blijkt het geval.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden