Strenge en guitige Bach komt thuis

Sensuele lippen en een koket krullende pink: Bachs beroemdste portret is na meer dan twee eeuwen terug in Leipzig, de plaats waar het in 1748 geschilderd werd.

Pruik in de plooi, vlezige wangen met een blos, een lichte frons tussen de scherp omlijnde wenkbrauwen: ziedaar de grote Bach door de ogen van de achttiende-eeuwse schilder Elias Gottlob Haussmann. Een denderend applaus galmde afgelopen weekend door de Nikolai- kirche in Leipzig toen het portret onder een enorm wit laken vandaan kwam. Bach is weer thuis, en na 267 jaar voor het publiek toegankelijk. Een historisch moment.

We hadden het al even zien staan, in een van de zij-ingangen, bewaakt en wel: het schilderij uit 1748 is de enige in uitstekende conditie bewaard gebleven beeltenis van de componist op latere leeftijd. Hij poseerde ervoor als zestiger. Gulle schenker van het pronkstuk in olieverf aan de stad Leipzig, waar Bach bijna drie decennia de muzikale scepter zwaaide, is de eind 2014 op honderdjarige leeftijd overleden William Scheide. Deze Bachliefhebber en schatrijke verzamelaar werd meer dan zestig jaar door zijn held gadegeslagen in zijn woonkamer in Princeton. "Hij begroette Bach elke dag", liet zijn weduwe weten bij de muzikaal omlijste onthulling. "Na het opstaan met 'Good morning, sir', voor het slapen gaan wenste hij de componist een goede nacht: 'Good night, sir'."

Het doek maakte een wereldreis voor Scheide het op een veiling kocht. Bachs tweede zoon Carl Philipp Emanuel erfde het portret, het zwierf van Berlijn via Hamburg naar Breslau (nu Wroclaw, in Polen) waar het in een winkel met tweedehands spul op de kop werd getikt door de familie Jenke. Toen de oorlog uitbrak, stopte Jenke het schilderij in zijn rugtas en bracht het naar zijn vrienden, de Gardiners in het Engelse Dorset, die er een mooie plek voor vonden in het trapgat. Dé Gardiners? Ja, precies. En zo kwam het dat de wereldberoemde (Bach)dirigent John Eliot Gardiner als hummel iedere dag meer dan eens langs 's meesters tronie kwam.

Die hummel was toen al bezig met Bachs Brandenburgse concerten en leerde als koorknaap de motetten van buiten. Gardiner: "Ik vond het maar een vreemd portret en ook niet zo vriendelijk. Het plezier dat ik uit zijn muziek haalde, de energie en de fantasie die ervan uitgingen, klopten niet met hoe die man mij aankeek." Later bezag de Brit het schilderij op een andere manier: "Kijk je naar de ogen tot aan de neus, dan zie je een ernstige blik, die van de strenge kapelmeister; daaronder, van neus tot onderkin, herken je de guitige trekken van een bon vivant, een vader van twintig kinderen, iemand die zijn deur open had staan voor gezelligheid. Haussmann was geen Rembrandt en ook geen Rubens, maar als je goed kijkt, zie je zoveel facetten van Bachs karakter in dat portret."

We kijken goed, in de speciaal koel gehouden schatkamer van het Bach Museum, gehuisvest in hetzelfde complex als het Bach Archiv waarvan Gardiner president is. Onlangs is er een glasplaat in de roodgouden lijst geplaatst, ontspiegeld en niet stuk te krijgen. Waarde van het doek: ongeveer 2,5 miljoen dollar. Wat opvalt is de helderheid van de kleuren en, ondanks het gezette postuur, de elegantie op het canvas. Naast het natuurlijke overwicht dat de ogen uitstralen - ze priemen dwars door je heen - en het strenge groen van Bachs mantel zien we de fijngepenseelde sensuele rode lippen en de koket krullende pink van de rechterhand die een papiertje vasthoudt. 'Canon triplex à 6 voc': een driedubbele canon voor zes stemmen, een puzzeltje voor kenners, waarmee Bach liet zien dat hij niet zomaar een musicus was, maar een geleerd componist.

Bachs portret werd onthuld tijdens het openingsconcert van het Bachfest Leipzig dat nog t/m zondag duurt. Info: bachfestleipzig.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden