Strategisch, maar ook eerlijk

Als voorlichter moet je de minister zoveel mogelijk uit de wind houden. Maar loyaliteit kan ook te ver gaan. Waar ligt de grens tussen politieke manipulatie en eerlijke voorlichting?

Soms was het best moeilijk om eerlijk tegen de pers te zijn, zegt woordvoerder Richard Matthijsse. Matthijsse, inmiddels van zijn pensioen genietend in Zuid-Afrika, deed meer dan 25 jaar lang de voorlichting voor veertien ministers, die het hem als perschef niet altijd even makkelijk maakten. Maar desondanks vindt Matthijsse het ’onbegrijpelijk’ dat twee voorlichters van het ministerie van sociale zaken het nodig vinden om in te breken in de computers van de GPD. „Dat past een eerlijke voorlichter niet. Het is een schande dat dit gebeurd is.” Bovendien denkt Matthijsse dat de woordvoerders niet alleen werkten. „Ik weet niets van deze specifieke zaak af, maar ik denk wel dat hun superieuren hier ook van wisten. Zoiets verzwijgen woordvoerders niet tegen elkaar.”

Wat voorlichters al niet in de strijd kunnen werpen om hun minister en zijn beleid in de schijnwerpers te zetten. Matthijsse weet er alles van. Toen iedereen zich afvroeg waarom de Nederlandse overheid vliegtuigbouwer Fokker niet van de ondergang redde, belegde hij een grootse persconferentie voor minister Hans Wijers (D66). „Wijers had ook een persbericht kunnen rondsturen met de boodschap dat Fokker de staat 500 miljoen zou gaan kosten en dat Brussel Nederlandse staatssteun aan Fokker zou dwarsbomen. Maar zo’n persconferentie maakt veel meer indruk. Iedereen begreep ineens dat Fokker verloren was, toen Wijers voor de camera’s ging staan en de situatie uitlegde.”

Strategieën te over bij de afdelingen voorlichting op de ministeries. Liever een ingezonden stuk van een minister in de krant, dan een rectificatie. Persexcursies met de minister naar een ziekenhuis of nieuwe spoorlijn leveren goede cameramomenten op. Over gevoelige onderwerpen laat de minister zich ondertussen zo min mogelijk uit, dat werkt alleen maar averechts. Aan fouten of mislukkingen besteed je zo min mogelijk aandacht. En als je ziet dat de publieke opinie zich tegen de plannen van een minister keert, dan nodig je de journalist uit voor een ’achtergrondgesprek’ in de hoop het tij alsnog te keren.

„In de mediacratie waarin we nu leven, kun je als voorlichter niet stil blijven zitten”, vindt Matthijsse. „De krachten van de media zijn zo agressief, dat je als voorlichter moet anticiperen. Maar dat betekent natuurlijk niet dat je, zoals bij Sociale Zaken, de wet moet overtreden. De grens ligt altijd bij de eerlijkheid en de integriteit.”

Maar hoe blijf je eerlijk? „Het is soms een grote opgave om journalisten niet om de tuin te leiden”, zegt Matthijsse. Aan het einde van zijn carrière kreeg hij nog een grote klus voor de kiezen, waarbij de integriteit van de minister in het geding was.

Minister van binnenlandse zaken Bram Peper (PvdA) raakte verwikkeld in de zogenaamde bonnetjesaffaire. „Ik wist niets af van de zaak. De declaraties waren niet ingediend bij het ministerie, maar in zijn tijd als burgemeester van Rotterdam. Ik kon daarom de vragen van journalisten niet goed beantwoorden en moest iedere keer weer bij Peper vragen hoe het zat. Zo kan ik niet werken.”

De woordvoerder kan de minister niet eindeloos uit de wind houden. „Natuurlijk wil je de minister zo lang mogelijk gunstig presenteren.” De loyaliteit van de woordvoerder aan de minister is groot. Niet alleen professioneel, maar ook op persoonlijk vlak. Ze zien elkaar de hele dag door.

Matthijsse raakte zelfs bevriend met Peper. Maar uiteindelijk zijn er grenzen aan de loyaliteit. „Als de minister moet aftreden, blijft de woordvoerder meestal zitten. Maar woordvoerders die het imago van de minister te veel gemanipuleerd hebben, verliezen hun geloofwaardigheid. Dat kan je dan je baan kosten.”

Het beroep voorlichter is door de toegenomen druk van de media veranderd. „Spindoctors, die niets anders doen dan de juiste relaties om de minister heen verzamelen, zijn we in Nederland nog niet. Voorlichters hebben in de eerste plaats tot taak de pers van informatie en toelichting te voorzien. Maar de klassieke ’precieze’ woordvoerder die niets anders doet dan dat, is verdwenen. We zien eigenlijk alleen nog de zogenoemde rekkelijke woordvoerders, die niet alleen het beleid uitleggen, maar ook de persoonlijke publiciteit van de minister doen.”

Dat betekent dat woordvoerders ook politiek met de minister meedenken, al moeten ze daarvoor standpunten innemen die tegen hun eigen overtuiging ingaan. „Zegt de ene minister: dit bos gaan we kappen, en de volgende: dit bos laten we staan, dan moet je dat allebei kunnen verdedigen. Heb je principiële bezwaren, die ik overigens bij woordvoerders nog nooit heb aangetroffen, dan kun je opstappen.” Het is maar goed dat woordvoerders oog hebben voor de politieke kleur van de minister, vindt Matthijsse. „Anders had je behalve de woordvoerder ook nog een politiek assistent nodig. Weer een extra laag tussen de journalist en minister.”

Toch moet de woordvoerder buiten de partijpolitieke belangen van de minister zien te blijven. „Woordvoerders hebben dus zo min mogelijk contact met de partijgenoten van de minister in de Tweede Kamer.” En de woordvoerder levert geen bijzondere diensten aan politieke partijen, al is het soms moeilijk dat te voorkomen. Zo vroeg minister van volksgezondheid Eduard Bomhoff (LPF) of Matthijsse eens tijdens een vergadering aan zijn collega-ministers van de LPF, Heinsbroek en Nawijn, wilde uitleggen hoe voorlichting werkt in Den Haag. Matthijsse: „Ik was de woordvoerder van VWS, niet van de LPF. Daarom was het niet correct dat ik aan LPF-ministers adviezen zou geven. Maar ja, als je minister je zoiets vraagt, kun je ook niet weigeren.”

De innige band tussen minister en woordvoerder geeft de laatste ook een bepaalde macht. Matthijsse was het die Peper adviseerde om op te stappen na de bonnetjesaffaire. En ook Bomhoff raadde hij aan, na de hoogoplopende ruzies met Heinsbroek, de handdoek in de ring te gooien.

Het zijn adviezen die de taak van voorlichter misschien wel te buiten gaan, geeft Matthijsse toe. „Maar ministers zijn vaak eenzame figuren. Er is bijna niemand die dichter bij hem staat, en zijn positie beter kan inschatten dan de woordvoerder.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden