Straks zijn de schrijvers op

Het aantal prijzen in de literatuur blijft maar groeien. Zien we door de prijzenbomen het boekenbos nog wel?

De Dr. Wijnaendts Franckenprijs. De Kruyskampprijs, De C.W. van der Hoogtprijs, M.J. Brusseprijs, De Woutertje Pieterse Prijs, de Halewijnprijs, De C. Buddingh'-prijs, de J.C. Bloem-poëzieprijs, de Kinder Media Awards, de Prijs van de Jonge Jury, de Dioraphte Jongerenliteratuur Prijs, de Theo Thijssen-prijs, De Gouden Tulp, Het Sportboek van het Jaar, De Gouden Ganzenveer, de Nico Scheepmaker Beker, De Gouden Boekenuil, De Libris Literatuur Prijs, de Storytel Luisterboek Award, De Gouden Strop, De Robert Kirsch Award, de Boekenmakersbendeprijs; het zijn nog niet eens alle literaire prijzen die er de afgelopen twee maanden te verdienen vielen. De heftigste regenbui van bokalen valt in oktober, berekende het literaire platform Tzum wel eens. In die maand gaan zo'n vijftien paar schrijvershanden juichend de lucht in.

Nog even en er zijn zoveel prijzen, klinkt het op de redactie van deze krant wel eens grappend, dat er niet voldoende schrijvers meer zijn om ze te krijgen. Allemaal al vergeven. Opperdepop.

"Nou", zegt literair criticus en dichter Rob Schouten. "Zo erg is het nu ook weer niet. Er zijn alleen wel erg veel verschillende sóórten prijzen. Prijzen voor een beste debuut, prijzen voor een beste boek, prijzen voor een beste tweede boek, prijzen voor een heel oeuvre, prijzen voor een oeuvre dat nog geen oeuvreprijs heeft gehad, stadsprijzen, dorpsprijzen, provincieprijzen. Niettemin zijn er talloze schrijvers die nooit een van deze prijzen in ontvangst zullen nemen, er zijn dus nog altijd meer schrijvers dan prijzen. Zo moeten Jeroen Brouwers en Arnon Grunberg de PC Hooftprijs voor proza nog krijgen en K. Michel die voor poëzie."

Inflatie

Gelukkig, dan hoeven we over een gebrek aan potentieel prijswinnende schrijvers dus niet in te zitten. Aan de status van die prijzen valt volgens Jaap Goedegebuure, literair criticus bij deze krant, zo langzamerhand wél iets af te dingen: "Hoe meer prijzen, des te groter de inflatie. Als er één debutantenprijs per jaar is, en je krijgt die, dan ben je dé debutant van het jaar. Bij drie van die prijzen ben je een van drie, en zo verder. Bij oeuvreprijzen: Idem dito. Meer wordt dan minder."

Goedegebuure gelooft dat voor de boekenbranche - de uitgevers en distributeurs - alleen de commerciële prijzen-met-mediauitstraling van belang zijn: "Dus vooral de Libris-, AKO- en NS-prijs. De belangrijke oeuvreprijzen zijn vooral goed voor de immateriële status van de auteur, de plaats in de canon en zo."

Voor boekverkopers verschilt het effect van literaire prijzen sterk per prijs, laat grote speler Bol.com weten.

"Op de AKO en Libris literatuurprijzen na, zie je over het algemeen dat een publieksprijs een groter effect heeft op de verkoop van een boek dan een juryprijs. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat juryprijzen met name worden gekozen op inhoud en publieksprijzen op populariteit."

Dat ziet het bedrijf niet alleen aan de omzet van literaire boeken, maar ook aan de resultaten van wat ze vroeger bij de bibliotheek 'hobbyboeken' noemden. "Een goed voorbeeld is het Kookboek van het Jaar, waarbij het effect op de verkoop van publieksprijs de Gouden Garde vaak hoger is dan de juryprijs, het Kookboek van het Jaar. Hetzelfde zien wij bij kinderboeken. Een winnaar van de Kinderjury is gekozen door de kinderen zelf en daar zie je vaak de bestsellers bovenkomen, terwijl bij de Griffels - gekozen door een vakjury - vaak literaire pareltjes genomineerd worden, die niet per definitie de eerste keuze van de kinderen zouden zijn. Die Griffels stijgen wel in verkoop, maar opvallend minder dan bij de Kinderjury."

Dat de mening van het publiek van grote invloed is bij het kiezen van een boek, ziet het online warenhuis ook terug aan de duizenden klantbeoordelingen op de site. Deze worden volgens Bol veelvuldig geraadpleegd.

Tijdgebrek

Voor de fysieke boekhandelaar zijn vooral de grote, commerciële literaire prijzen belangrijk. Dat heeft te maken met het aanbod. Dat is bij boeken zo groot, dat de consument door gebrek aan tijd in een drukke wereld, niet anders kan dan keuzes maken. Nog handiger vindt de lezer het als de selectie al voor hem gemaakt is. Een literaire prijs is zo'n selectie. Maar niet per se een garantie voor een goede verkoop, zelfs niet bij een bekende prijs als de Libris Literatuur Prijs. Dat zit dit jaar wel goed met de charmante en mediagenieke Adriaan van Dis en het óók nog sterk autobiografische 'Ik kom terug' (waar- of gedeeltelijk waargebeurde romans zijn populair).

Boekverkopers reageerden juichend op de winst van het boek van Van Dis. Dat de status van de schrijver en het soort boek van belang zijn, werd duidelijk bij de zege van Yves Petry in 2011 met zijn roman 'De maagd Marino'. Een stilistisch meesterwerk, dat vonden boekverkopers ook, maar veel te gruwelijk van onderwerp (kannibalisme). Zou de massa dat wel willen lezen, was de angstige vraag.

Zeker is dat het merendeel van de literaire prijzenregenbui van de paraplu afglijdt en naast de meeste lezers neervalt. Mevrouw de Vries uit Vleuten loopt echt de boekhandel niet plat als de C.W. van der Hoogtprijs dan eindelijk is uitgereikt.

Literaire prijzen kunnen wel helpen om de weg te vinden in dat grote, uitgestrekte boekenbos. "Een literaire prijs zorgt ervoor dat een bepaalde auteur prominenter aanwezig is in de media en daardoor kom ik vanzelf iets meer te weten over zo'n schrijver", zegt leesliefhebber Hester Eymers (3 á 4 boeken per maand). "Dat beïnvloedt de kaart van het literaire landschap die zich in mijn hoofd bevindt, en het zou kunnen dat een literaire prijs op die manier een kleine bijdrage levert aan mijn besluit iets van een schrijver te gaan lezen." Toch is een sticker op een boek met het logo van een literaire prijs voor Eymers niet beslissend om te gaan lezen: "Ik geloof dat ik nog nooit heb besloten om een roman te gaan lezen enkel en alleen omdat die bekroond werd."

Nobelprijs

Vindt Eymers dat er te veel literaire prijzen zijn? Het is maar hoe je het bekijkt, stelt ze. "Voor uitgevers en schrijvers kunnen er ongetwijfeld niet genoeg prijzen zijn. Als lezer trek ik mij weinig van literaire prijzen aan. De enige prijzen die me nieuwsgierig kunnen maken naar een auteur, vooral als ik nog nooit van hem of haar had gehoord, zijn de Britse Man Booker-prijs en de Nobelprijs voor de Literatuur. Deze twee prijzen zijn in mijn ogen zo prestigieus dat ze kunnen fungeren als richtlijn voor de lezer."

Nelleke Kemps noemt zich een voortdurende lezer. Ze leidde vijftien jaar lang drie leeskringen en is nu als freelance publiciste in dienst van de uittrekselbank. "Als leidster van de leesgroepen zocht ik zelf de boeken uit. Daar zat wel eens een winnaar van een prijs bij, maar de boeken werden niet uitgezocht op een gewonnen prijs. Omdat deze boeken door de pers en de boekhandels worden aangeprezen, komen ze wel vaak op voorkeurslijsten voorbij. Ik kies soms voor een onbekende, nieuwe schrijver en die blijkt dan een prijs met het boek gewonnen te hebben, zoals Niña Weijers die de Anton Wachterprijs kreeg voor 'De Consequenties'."

Ook Kemps struikelt niet zozeer over het hoge aantal literaire prijzen. Ze volgt bijvoorbeeld trouw wie de Prijs der Nederlandse Letteren, de P.C. Hooftprijs en de Anton Wachterprijs winnen.

"Waar ik me wél steeds meer aan erger, is dat vaak dezelfde schrijvers in beeld komen of dat een en hetzelfde boek op meerdere nominatielijsten staat. En ik vind dat de uitreiking niet tijdens een tv-programma moet gebeuren. Maar dat is meer de schuld van de schrijvers zelf. Ze zijn BN'ers geworden dankzij talkshows als DWDD en dat werkt bij mij soms averechts. Ik heb nog steeds niet 'Het diner' van Herman Koch gelezen - omdat het boek de NS publieksprijs heeft gewonnen!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden