Opinie

Strafrecht heeft terecht moeite met slachtoffers

null Beeld ANP
Beeld ANP

Een strafproces is nu eenmaal niet gericht op het leed van slachtoffers, maar op waarheidsvinding. Aandacht voor de dader is in ieders belang.

De rechtbanken hebben besloten, slachtoffers een passende verblijfsomgeving aan te bieden in plaats van een wachtkamer samen met de verdachte en zijn aanhang. De wetgever bedenkt de ene na de andere verbetering van de positie van het slachtoffer in het strafproces. Maar advocaten wraken daarom de rechters en de Hoge Raad houdt zich strikt aan de wet, als het gaat om toekenning van spreekrecht.

Waarom doen juristen zo moeilijk tegen slachtoffers? Dat heeft te maken met de aard van het strafrecht, met het strafproces en met de wet die één algemene voorziening voor slachtoffers treft. Terwijl in de praktijk het ene slachtoffer niet gelijk is aan het andere.

Elke rechter, officier van justitie of advocaat kent de ervaringen met aangevers, die niet zo onschuldig blijken als ze zich bij de aangifte voordeden. De wet mag alle slachtoffers dan wel over één kam scheren, maar in de dagelijkse praktijk blijken er vele nuances te bestaan, die vaak pas naar voren komen tijdens het strafproces. Daar is dat proces dan ook precies voor bedoeld.

Slachtoffers zijn misschien wel mishandeld, maar vaak waren ze volgens de dader zelf begonnen - als het al niet met slaan was, dan wel met sarren of het bloed onder je nagels vandaan halen. Of al eerder: pesterijen op het werk, lang geleden op school. Of nog verder terug: de zoveelste stap in een oude vete, die soms al generaties kan voortduren en waarin vaak niemand van de betrokken families meer weet waarom en waarmee het ooit begonnen was.

Daarmee zijn we bij de oorsprong van het strafrecht beland. Toen in Europa een kleine duizend jaar geleden opkomende steden en sterker wordende vorsten de bestraffing van misdadigers op zich gingen nemen, was dat allereerst om een eind te maken aan wraakoefeningen en escalaties van haat en wreedheden. Je was je leven niet zeker als je een ander letsel toegebracht had, per ongeluk of niet. Daaraan wilden de opkomende staten in de middeleeuwen een einde maken. Dat kon maar op één manier: door na nauwkeurig onderzoek van de schuld de bestraffing van misdadigers niet meer afhankelijk te laten zijn van de kracht en volharding van slachtoffers. Mooi meegenomen was dat straf ook toekomstige plegers kan afschrikken, niet alleen de dader die zich nog wel eens bedenkt voor hij zijn misdrijf herhaalt, maar ook anderen. En daarna zijn we gaan inzien dat iedereen gebaat is bij resocialisatie van daders: dat maakt ook het herhalingsgevaar kleiner.

Dat in het strafproces alles om de dader lijkt te draaien, is dus ook in het belang van huidige en toekomstige slachtoffers. De slachtoffers zelf zijn het probleem niet.

Dat strafproces is geen reinigingsritueel, het is niet uit op rouwverwerking of herstel van verhoudingen tussen dader en slachtoffer. Het is een debat waarin iemand die vindt dat hij ten onrechte verdacht wordt, er alles aan doet om het ongelijk van aangevers te bewijzen, of begrip vraagt voor zijn gedrag. De rechter moet openstaan voor nieuwe, voor het slachtoffer niet zo vleiende omstandigheden die wellicht een ander licht op de zaak werpen.

Deelnemen aan een strafproces is geen pretje. Je wordt onderworpen aan kritische vragen, je oordeelsvermogen wordt in twijfel getrokken en in het ergste geval krijg je nog een aangifte wegens meineed aan je broek. Allemaal de prijs voor de behoefte van de rechtspraak om de waarheid van de aanklacht vast te stellen. Niemand wordt op zijn woord geloofd. Daarom leggen mensenrechtenverdragen vast dat niemand er vrijuit zijn woordje mag doen: iedereen moet zich onder ede aan een ondervraging onderwerpen. Veel slachtoffers blijven dus maar wijselijk weg en laten het aan de officier van justitie over om begrip voor hun leed te vragen.

En wie dan toch komt, blijft een beetje een vreemde eend in de bijt. Het strafproces is nu eenmaal niet uit op troost en genoegdoening, het is geen condoleance, maar een door de maatschappij gewenste procedure die gericht is op waarheidsvinding - en dat ook nog maar beperkt: zijn de diverse scenario's in de aanklacht juist?

Alles draait erom wie bij de uitspraak uiteindelijk inderdaad daders blijken te zijn. Welke straf hebben zij verdiend? Welke maatregelen passen hier en welke voorwaarden passen bij hun gedrag en dragen bij aan hun veilige terugkeer in de maatschappij? Dat proces inzetten als, overigens onder psychologen omstreden, hulpmiddel in het verwerkingsproces van slachtoffers en nabestaanden: dat zal altijd wat blijven wringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden