Strafkwijtschelding voor wie de rol als gekruisigde overleefde

Latijn was de taal van de liturgie in de Middeleeuwen. Het lezen van de Bijbel was voor de ongeletterde massa's niet weggelegd. Boeken waren bovendien schrikbarend duur. Beelden, schilderijen en gebrandschilderde ramen hielpen wel om vertrouwd te raken met de boodschap van Jezus Christus. Maar de boodschap maakte pas echt indruk als de verhalen voor ieders ogen werden nagespeeld, nog veel meer als je je als toeschouwer onderdeel voelde van de opvoering. Dan werd de Bijbel een belevenis.


De in de late Middeleeuwen in Europa zeer populaire passiespelen waren vaak spektakels waar 'The Passion' van de EO en andere eigentijdse verbeeldingen van het lijdensverhaal bij verbleken. Ook buiten de Goede Week kreeg het volk dit soort theater voorgeschoteld. In de kerk zelf, maar meestal ook op pleinen en in de straten.


Voor de gemiddelde middeleeuwer kon het bijna niet pathetisch genoeg. De gruwelen en grimassen werden flink uitvergroot. Bombastische muziek maakte het vertoonde alleen maar dramatischer.


Zelfs aan de special effects werd gedacht. Buskruit liet het donderen bij Jezus' dood. Takelmechanismen maakten diens hemelvaart aanschouwelijk. Bij een passiespel in het Belgische Mons in 1501 werkte alleen al aan dit soort trucs een ploeg van zeventien man.


Het aantal acteurs kon flink oplopen. De keuze van de vertolker van Jezus verliep soms wonderlijk. Ter dood veroordeelden behoorden in sommige plaatsen tot de uitverkorenen. Als ze de kruisiging overleefden, werd hun oorspronkelijke straf kwijtgescholden. Het overkwam naar verluidt in 1440 ene Thomas Guys uit Brussel, die betrokken was geweest bij een volksopstand. Dankzij een lobby van zijn zus kreeg hij de Christustrol. Guys overleefde het en zou in de ene versie van de geschiedenis de rest van zijn leven zeer godsvruchtig zijn geweest, goed voor de bijnaam 'Ons Heer'. Maar volgens een andere lezing was die spottend bedoeld, omdat Guys na de beproevingen tijdens het passiespel vooral vloekend door Brussel liep. De Ons-Heerstraat in de volkswijk De Marollen zou er in elk geval zijn naam aan danken.


Deelnemers en toeschouwers gingen dusdanig op in de passiespelen dat het geregeld tot geweld tegen joden kwam. Zij werden immers gezien als de Christusmoordenaars. Ook verhalen van meer recente datum droegen bij aan het ontstaan van antisemitisch geweld. In de Annalen van Egmond uit de twaalde eeuw staat een passage over een joodse vader die zijn dochter aanspoorde tot het hebben van geslachtsgemeenschap op Goede Vrijdag. Zo deden meer verhalen over afschuwwekkende ontheiliging van dit voor christenen belangrijke moment de ronde.


Het fenomeen van de grootse passiespelen ontstond waarschijnlijk in Frankrijk. Daar nam dit soort theater ook de meest buitenissige vormen aan. Het passiespel van Mercadé bestond uit dertigduizend verzen, goed voor in totaal 32 uur gelijkelijk verdeeld over vier dagen. In Valenciennes duurde het passiespel in 1547 zelfs 25 dagen. Het lijden van Christus stond centraal, maar ook andere verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament maakten bij tijd en wijle onderdeel uit van de evenementen.


In onze contreien hadden de opvoeringen een stuk bescheidener karakter. Het theater was hier vooral een zaak van de rederijkerskamers. Aan enorme spektakels met honderden acteurs en figuranten deden die niet.


Ten tijde van de Reformatie raakten de passiespelen in onbruik. In streken, die wel rooms-katholiek bleven, kwamen de kerkelijke autoriteiten soms met een verbod. Het zinde hen niet dat de opvoeringen al te groteske en zelfs kluchtige vormen aannamen.


Op enkele plaatsen bleef de traditie bestaan. In later eeuwen was bovendien sprake van een nieuwe opleving. Een bekend Nederlands voorbeeld zijn de Passiespelen in het Noord-Limburgse Tegelen, die teruggaan tot 1931.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden