'Strafhof in Den Haag spreekt een taal die wij niet verstaan'

interview | Leider Acholi's: Traditionele berechting Oegandese rebel beter voor slachtoffers

Westerse justitie of Afrikaanse, traditionele rechtspraak voor Dominic Ongwen? Als kopstuk van het 'Verzetsleger van de Heer' was hij verantwoordelijk voor de ontvoering van 30.000 Oegandese kinderen, die door zijn rebellengroep werden ingelijfd als kindsoldaat. Verdacht van misdaden tegen de menselijkheid, zit hij sinds kort in Nederland in de cel, in afwachting van zijn proces bij het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag.

Hoe valt in deze zaak rechtvaardigheid te vinden? Het Verzetsleger van de Heer (LRA) terroriseerde onder leiding van de nog altijd voortvluchtige Joseph Kony bijna twintig jaar lang de bevolking in Noord-Oeganda. Bijna elke familie lijkt getroffen; aan getuigen geen gebrek. De trauma's in het gebied waar Ongwen huishield, zijn enorm. Toch belooft de zaak tegen hem lastig te worden voor het ICC. Hij is dader én slachtoffer. Ook hij werd als kind ontvoerd door het LRA en gedwongen strijder te worden.

Afrikaanse volken hebben eigen traditionele rechtssystemen waarbij verzoening voorop staat. Zo ook bij de Acholi, het grootste volk in het noorden van Oeganda, waartoe ook Ongwen behoort. De hoogste traditionele leider van het volk, Rwot David Onen Achana de Tweede, vindt dat met de berechting van Ongwen bij het ICC de kansen worden ontnomen op een effectief verwerkingsproces voor slachtoffers. "Berechting bij het ICC is abstract voor mensen hier. Er wordt een taal gesproken die zij niet verstaan. Slachtoffers willen daders in de ogen kijken om de gelegenheid te krijgen de bittere emoties, opgesloten in hun borst, te laten ontsnappen. Een rechtszaak in Den Haag zal overkomen als cosmetische justitie."

Het LRA heeft tienduizenden kinderen ontvoerd, duizenden mensen gedood en neuzen en lippen afgesneden. De terreur dwong 80 procent van de bevolking in het noorden van Oeganda te vluchten. Alleen in de ogen kijken van een dader is toch onvoldoende om zulke misdaden te verwerken?

"Onze vorm van justitie bestaat uit verhalen. Daders moeten vertellen waarom ze het deden, wie opdracht gaf, wat er precies gebeurde. Heel belangrijk is dat ze moeten bekennen, toegeven wat ze hebben aangericht. Ongwen is zelf vader van enkele kinderen. Hij zou geconfronteerd moeten worden met de emoties van vaders die hun zonen en dochters verloren. Dat draagt allemaal bij aan het verwerken van de pijn. Pas daarna zou hij om vergiffenis kunnen vragen en die ook krijgen om weer deel uit te kunnen maken van de gemeenschap."

Dat is toch eigenlijk straffeloosheid?

"Maar wat voor beeld krijgen slachtoffers nu van Ongwen in Den Haag? Het merendeel van de bevolking hier is arm. Ze zien een krantenfoto van hem in een mooi pak, in een gevangenis die voor hen lijkt op een luxe hotel. Ons systeem kent weliswaar geen gevangenisstraf maar de dader wordt vernederd, moet door het stof gaan om vergiffenis te vragen. Geen luxe cel maar een stuk land omspitten als onderdeel van de compensatie aan slachtoffers."

Waar komt die lokale rechttraditie vandaan?

"Afrikaanse culturen hebben rechtssystemen die zijn gericht op verzoening om de vicieuze cirkel van wraak te voorkomen. Een dader en een slachtoffer zijn bij ons geen individuen maar leden van een clan. Er is communale schuld evenals communaal lijden. Ons systeem is erop gericht dat de vrede binnen de gemeenschap bewaard blijft en het volk niet versplintert. Een verdeeld en verzwakt volk is ten slotte een makkelijke prooi voor andere volken."

Het LRA heeft niet alleen vreselijke misdaden begaan in Oeganda maar ook in buurlanden Zuid-Soedan, Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek. Dat valt toch buiten uw jurisdictie?

"Vooralsnog is hij door het ICC alleen aangeklaagd voor misdaden in Oeganda en dat valt onder mijn gezagsgebied. Maar de aanklager kan natuurlijk beschuldigingen uit andere landen toevoegen aan de aanklacht. Dan groeit de zaak ons boven het hoofd en wordt die te groot voor ons traditionele recht."

Ongwen zit in voorarrest bij het ICC. Ook al komt het misschien oneigenlijk over op slachtoffers in Oeganda, het is uiteindelijk toch rechtspraak?

"Het is in ieder geval beter dan dat Ongwen doorgaat met het begaan van misdaden. Rechtspraak is hoe dan ook nodig om te voorkomen dat de geschiedenis zich ooit nog herhaalt. Nooit meer mag gebeuren wat het LRA hier aanrichtte. Het zou helpen als het ICC informatie aan de bevolking zou geven over hoe een proces werkt bij het hof. Nog beter zou zijn als een deel van de zittingen hier wordt gehouden. Mensen kunnen dan zelf komen kijken of via grote televisieschermen de zaak volgen. Dat zou ze in ieder geval een beetje het gevoel geven dat de bevolking, de slachtoffers, deel uitmaakt van de rechtspraak."

U wilt dat Ongwen na berechting in Den Haag en uitzitting van zijn straf terugkeert naar het noorden van Oeganda?

"Ja, zodat hij zich alsnog onderwerpt aan traditionele rituelen en mensen de kans krijgen bij zijn berechting betrokken te zijn. Zij moeten horen wat Ongwen heeft bezield. Heel belangrijk is dat hij gekleineerd wordt door onze gerechtelijke gebruiken. Slachtoffers moeten kunnen zien dat de eens zo machtige en gevreesde rebellenstrijder is gereduceerd tot een normale sterveling."

undefined

Wie is David Onen Achana de Tweede?

Hij is de 24ste Rwot, opperleider van de Acholi, het grootste volk in het noorden van Oeganda. Voor de Britse koloniale tijd bestond Oeganda uit koninkrijken. In 1993 herstelde president Yoweri Museveni ze als culturele instituten die worden geleid door mensen die de titel koning of opperleider dragen. Zij mogen traditioneel rechtspreken over hun onderdanen.

David Onen Achana (47) werd in 2005 gekozen door de leiders van de 54 clans waaruit het Acholivolk bestaat. Zijn clan is de grootste en levert al generaties lang de leiders van de Acholi.

Achana studeerde hotelmanagement en werkte voor zijn benoeming in een groot, internationaal hotel in de Oegandese hoofdstad Kampala. Nadat hij tot Rwot was gekozen, volgde hij een studie in conflicthantering.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden