Strafgevangenis 'Oranjehotel' wordt een museum: 'Zo weten ook volgende generaties wat zich hier afspeelde'

Doodencel 601 in het Oranjehotel in Scheveningen. Beeld Phil Nijhuis

Voor beperkt publiek opent vandaag de beroemde strafgevangenis ‘Oranjehotel’ in Scheveningen de deuren. Vanaf begin volgend jaar is dit oorlogserfgoed dagelijks te bezoeken. Wat is er na de restauratie te zien?   

In de muur van Doodencel 601, gelegen in cellenrij D van het ‘Oranjehotel’, de vroegere Scheveningse strafgevangenis, zit nog altijd een klein onopvallend gaatje. Gemaakt door gevangenen, veelal verzetsmensen, die hier in de Tweede Wereldoorlog opgesloten zaten en zo piepkleine briefjes met informatie uitwisselden.

“Er is zelfs nog een soort minikrantje bewaard dat zij stiekem ronddeelden”, vertelt Anke van der Laan, directeur en verantwoordelijk voor de inhoud van het nieuwe herinneringscentrum dat hier begin volgend jaar zal openen. “Dat krantje zal straks hier te zien zijn. Het gaatje is een voorbeeld van hoe uniek en letterlijk tastbaar het oorlogsverleden op deze plek is.”

Waar in dit Oranjehotel driekwart eeuw geleden de gevreesde SS-bewakers hun kantoren hadden, liggen nu losse houten planken vanwege de aanleg van nieuwe bedrading. Vandaag, tijdens de jaarlijkse herdenking van de ruim 25.000 mensen die hier tijdens de Duitse bezetting gevangenzaten, moeten deelnemers aan de traditionele stille herdenkingstocht die langs de cellen voert, een beetje oppassen niet te struikelen, zegt Van der Laan, die met helm, laarzen en lichtgevend jasje over de bouwplaats wandelt.

Tastbaar is het gruwelijke verleden hier, ondanks de bouwactiviteiten. De koude bakstenen muren en donkere gangen zijn dezelfde als die waar gevangenen langs werden gevoerd op weg naar verhoren en martelingen. Vooral veel verzetsmensen kwamen in het Oranjehotel terecht, onder wie mensen die verboden bladen als Vrij Nederland en later Trouw rondbrachten. 

Ook zaten hier bekende mensen zoals de Leidse hoogleraar Ruurd Cleveringa, die een rede hield tegen het ontslag van zijn Joodse collega’s in 1940, en Erik Hazelhoff Roelfsema, de soldaat van Oranje, die overigens na een week weer vrijkwam. Gevangenen wachten hier een oordeel af van de Duitse rechters. Na een veroordeling begon vaak een lange route via Nederlandse kampen zoals Vught of Amersfoort naar concentratiekampen over de grens in Duitsland of Polen.

Laatste woorden

Het donkergroene ronde poortje in de buitenmuur dat alleen tijdens de jaarlijkse herdenking opengaat, is vanaf de straat te zien. Daar gingen, meestal in de vroege ochtend, de terdoodveroordeelden doorheen, vertelt Van der Laan. Muurteksten in Doodencel 601 waren voor sommigen hun laatste woorden. ‘Liefste Bets’ staat er, ‘Mieky is een schat’, en ook ‘de heere vergeet zijn gevangenen niet’ en ‘God is trouw!’.

Het Oranjehotel ligt sinds de Tweede Wereldoorlog binnen een ommuurd terrein met schrikdraad dat niet toegankelijk is voor het publiek, namelijk middenin de Penitentiaire Inrichting Haaglanden. Tot 2009 werden de 500 cellen van het voormalig Oranjehotel gewoon gebruikt voor Nederlandse gevangenen, met uitzondering van Doodencel 601, die direct na de Tweede Wereldoorlog is afgesloten en zo in originele staat behouden bleef.

Slechts eenmaal per jaar, tijdens de herdenking konden mensen de dodencel zien. Dineke Mulock Houwer, voorzitster van Stichting Oranjehotel: “Je hoorde vroeger soms tijdens de rondgang, die het laatste onderdeel van de herdenking is, gedetineerden bonzen op de gesloten celdeuren. Dan hadden ze honger, maar ze moesten wachten tot we weg waren voordat hun eten door het luikje werd geschoven.”

Vanwege een overschot aan cellen besloot het ministerie van justitie in 2009 de gevangenis te sluiten en te slopen. De Stichting voerde actie om het gebouw als monument te behouden, met succes. Maar de restauratie is later klaar dan verwacht, vanwege een uitbreiding van de plannen, vertelt Mulock Houwer.

Protest

Oorspronkelijk zou slechts één gang met aan beide zijde cellen – waaronder de dodencel – worden gerestaureerd. Een aantal historici en nabestaanden protesteerden: waarom niet meer behouden van dit bijzondere erfgoed? Er werd een miljoen extra ingezameld en de plannen werden bijgesteld. Nu blijven zeven gangen met cellen behouden, er komen tentoonstellingsruimten en een moderne ontvangstruimte. Totale kosten 4,5 miljoen euro.

Mulock Houwer is ‘ontzettend blij’ dat zo ook volgende generaties op de hoogte blijven van wat zich hier afspeelde. Ze verwacht schoolklassen uit het hele land. “De jeugd moet kunnen snappen wat die oorlog inhield en dan helpt het om echt in zo’n cel te staan.”

Herdenking en kranslegging

Er zijn geen kaarten meer verkrijgbaar voor de jaarlijkse bijeenkomst vandaag in Scheveningen, waarbij de mensen worden herdacht die tijdens de Tweede Wereldoorlog gevangenzaten in het Oranjehotel.

Ook de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer zijn aanwezig. Zij zullen kransen leggen tijdens de stille tocht langs Doodencel 601.

Pas als in april 2019 het Herinneringscentrum Oranjehotel wordt geopend, is deze plek dagelijks toegankelijk voor iedereen.

Lees ook:

Licht niet gedoofd voor Oranjehotel

De cel waar verzetsstrijders vastzaten in de Tweede Ooorlog maakt kans om behouden te blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden