Straatlantaarns worden slimmer

Ledlampen zijn voor lichtontwerpers ideaal om invloed uit te oefenen op de sfeer op straat. 'Als ik dat mediterrane licht zie, ruik ik pizza.'

Ledlicht wordt in uitgaanscentra beproefd om de stemming van het uitgaanspubliek te beïnvloeden. In kippenstallen wordt met leds-armaturen het dag-nacht-ritme nagebootst. In onderzoekkamers van ziekenhuizen kunnen patiënten zelf op afstand het licht regelen.

Vooral in het publieke domein worden de mogelijkheden van led ontdekt. In wijken praten bewoners over de dimbaarheid van de straatverlichting en de gevoelskleur van het licht. In het Brabantse Dongen kunnen bewoners in het centrum zelf de kleur van het licht regelen of, als ze dat willen, muziek uit de straatverlichting laten klinken.

"Licht bepaalt de identiteit van de openbare ruimte", zegt lichtontwerpster Ellen de Vries van bureau LXLBSNSX in Eindhoven en Tilburg. Led helpt bij het bepalen van die identiteit. "Led is de droom voor de lichtontwerper", aldus Joannes Melis van Lichtvormgevers in 's-Gravenmoer. "Dit is een zalige tijd voor lichtontwerpers."

In Den Bosch waren afgelopen week een paar honderd ledspecialisten bijeen voor de derde Benelux vakbeurs. Ieder jaar zijn er meer exposanten. Zo'n dertig procent van de verlichtingsmarkt wordt inmiddels beheerst door led. Sinds vorig jaar worden er in Nederland meer leds dan spaarlampen verkocht.

Vooral overheden passen ze vaker toe. De lage verbruikskosten en de lange levensduur spelen daarbij een grote rol. De energiekosten kunnen tot 80 procent lager liggen dan bij 'ouderwetse' straatverlichting. En: met led kun je veel meer dan met de gewone straatlamp.

Ellen de Vries is lichtadviseur. Ze adviseert overheden en bedrijven over verlichting van woongebieden of van bijzondere gebouwen. Haar aanpak: "Eerst luisteren naar de gebruikers of bewoners. Vragen wat hun wensen zijn. Zij ervaren standaard-straatverlichting altijd als onprettig, naargeestig en onvriendelijk. We hebben eens een proef gedaan met een lichtstraat die mediterraan overkwam, met zachte, vriendelijke kleuren. De mensen zeiden: als ik dat licht zie, ruik ik de pizza."

Licht is van ons allemaal, zegt De Vries. Ze bedacht de term 'ademend licht'. "Licht heeft geen eigenaar. Daarom moeten overheden meebewegen in de behoefte van licht. Ik vind dat licht moet mee ademen met je activiteiten van dat moment en je behoefte aan licht. De tijd is voorbij dat je een enorme kwak licht zet op een monument. Je moet zo'n gebouw verankeren in de stad, door accenten te leggen. Licht is story-telling. Laten zien wat er speciaal is aan zo'n monument. Wat heb je aan een gebouw dat dag en nacht wordt beschenen door grote schijnwerpers? Mensen moeten gaan zeggen: dit is een fijne plek geworden."

De Vries gaf aan de spoorwegen advies over de verlichting van stations. "Als mens moet je de ruimte waarin je bent, kunnen lezen. Als je op een station bent, wil je direct kunnen begrijpen waar de uitgang is. Daar moet dus het meeste licht zijn. Mensen lopen uit zichzelf naar het licht toe.'' Licht op perrons is van invloed op het gevoel van reizigers, zegt De Vries. "Als je de lichtintensiteit afstemt op de behoefte van reizigers, overdag feller dan 's avonds, wordt de wachttijd op het perron substantieel korter ervaren, blijkt uit onderzoek."

Ze was in 2013 betrokken bij een innovatief lichtplan voor de rondweg in het Brabantse Oerle. De weg is ingepast in het landschap, de verlichting wordt dynamisch geregeld: in de avond en in de nachtelijke uren verandert het licht uit straatlantaarns in vier stappen van intensiteit. Met twee kleuren leds benadert het kunstlicht zo dicht mogelijk het natuurlijke licht van dat moment: veilig voor het verkeer, beter voor dieren en planten in de directe omgeving.

undefined

Lichtcarillon in Dongen

In het centrum van Dongen, tussen Den Bosch en Breda, staat sinds kort een lichtcarillon. Cadeautje van een jubilerende woningbouwvereniging aan het dorp. Aan een paal hangen acht armaturen met leds, die via een frame met gaatjes lichtpatronen op de grond maken. Doordat de leds (in de kleuren rood, groen, blauw en wit) wisselend aan en uit gaan, ontstaat een bewegend patroon. In tal van kleurencombinaties. Het bijzondere is dat de voorbijganger zelf de kleuren en kleurpatronen kunnen samenstellen. En ze kunnen - desgewenst - muziek uit het carillon laten klinken.

De bijzondere lichtpaal - de Aurorean - is bedacht door lichtontwerper Joannes Melis. "We hebben dit systeem ontwikkeld voor openbare straatverlichting", vertelt hij. De Aurorean in Dongen is niet bedoeld als straatverlichting, maar als sfeerlicht. In het armatuur kan ook een camera worden gemonteerd, waarmee op afstand kan worden gezien wat er in de nabijheid van de lichtbron gebeurt. "Als er wat aan de hand is, kun je op afstand alle leds in één keer wit licht laten uitstalen. Stel, er is iemand op straat gevallen. Dan kun je ook door de speaker van de Aurorean zeggen dat er hulp onderweg is."

Melis is er van overtuigd dat slimme straatverlichting leidt tot een grotere sociale samenhang in een woongebied. "We hebben dat laten uitzoeken door de TU in Delft. Je maakt een prettiger atmosfeer met dat licht. Er ontstaat onder zo'n armatuur een pleintje met gekleurd licht. Sommigen waren bang dat het hangjongeren zou aantrekken, maar daar hebben wij nog nooit iets van gemerkt. Het is gewoon prettig voor de omgeving, je kunt zelf kiezen voor een eigen kleur en voor eigen muziek. En dat de Aurorean ook kan worden toegepast voor calamiteiten, veiligheid, voor bewaking, is mooi meegenomen.

undefined

Sussend licht in uitgaanscentrum Eindhoven

Kan licht gedrag beïnvloeden? Het is een vraag die gedragswetenschappers nog altijd bezig houdt. In Eindhoven wordt serieus geprobeerd een antwoord te vinden. Sinds kort loopt daar op Stratumseind, in 's lands grootste uitgaansstraat, een proef om na te gaan of met intelligente verlichting de veiligheid kan worden vergroot.

In december 2012 werd op Stratumseind een 22-jarige man door acht jongeren zwaar mishandeld. Het incident werd gefilmd, op tv vertoond, en veroorzaakte in heel Nederland diepe verontwaardiging. Het was niet de eerste ernstige mishandeling in het uitgaansgebied. De politie registreerde er zo'n 800 per jaar. In 2011 was Eindhoven volgens het CBS de onveiligste stad van Brabant.

Om het Stratumseind veiliger te maken, besloot de stad tot een reeks maatregelen. Stratumseind werd een 'living lab', een gebied voor nieuwe technieken op het gebied van inrichting, beveiliging en verlichting.

Eén van de ideeën is intelligente verlichting. Nagegaan wordt of de kleur en de sterkte van het licht bijdragen aan het verminderen van incidenten. Onderzoekers van de TU Eindhoven proberen aan te tonen (nu volgt psychologen-jargon uit de projectbeschrijving) of 'dynamische lichtscenario's kunnen bijdragen aan de-escalatie, doordat ze de affectieve staat van betrokken personen meer positief, sociaal georiënteerd en minder opgewonden maken, het zelfbewustzijn en vermogen tot zelfregulatie verhogen, dan wel de aandacht verbreden'. Helder.

Omgevingspsycholoog Yvonne de Kort leidt het onderzoek. "We weten uit de literatuur en uit eigen studies dat mensen reageren op kleuren, licht, donker en veranderingen in licht. Maar we weten eigenlijk nog niet wat het psychologische effect daarvan is. Wat we in Eindhoven proberen uit te zoeken is welke lichtscenario's we moeten gebruiken als we de sfeer op straat willen veranderen. Als de sfeer grimmig wordt, willen we escalatie voorkomen door met het licht te spelen. We kijken bijvoorbeeld naar het effect van de verzadiging van kleuren. Je kunt met de kleur rood spelen: een volle kleur zorgt mogelijk voor meer rust, een diffusere kleur rood zorgt mogelijk voor een sterker sociaal gevoel bij mensen. Dat zoeken we uit. Het is een uniek project in de wereld, ze komen uit binnen- en buitenland kijken wat wij aan het doen zijn."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden