'Stoppen met pappen en nathouden'

onrust | interview | Voormalig topzwemmer Johan Kenkhuis vreest dat er over tien jaar geen zwemsport van niveau meer is in Nederland. Tenzij de bond kritisch naar zichzelf gaat kijken.

Met stijgende verbazing zag Johan Kenkhuis (36) hoe het de afgelopen jaren steeds onrustiger werd binnen de Nederlandse zwemploeg. Dat moet het bestuur van de zwembond KNZB zich aanrekenen, vindt de voormalig topzwemmer.

De gevolgen zijn pijnlijk. In het zwembad in Rio werd geen enkele olympische medaille behaald. Een evaluatiecommissie van de bond concludeert nu dat de verziekte sfeer in de ploeg de voornaamste oorzaak was van het falen. "Zestien olympische dromen zijn uiteengespat", zegt Kenkhuis. "Als er nu niets gebeurt, ben ik bang dat er over tien tot vijftien jaar geen goede zwemsport meer bestaat in Nederland. We zijn nu rock bottom. Erger dan dit kan het niet worden."

Waar kwam de onrust vandaan?

"Toen Joop Alberda in 2013 technisch directeur werd, zorgde dat in eerste instantie voor een frisse wind in de zwemwereld. Hij stelde goede vragen. Waarom werken zwemmers bijvoorbeeld naar een paar piekmomenten per jaar? Is dat uit gewoonte of omdat het goed is om het zo te doen? Een blik van buiten is fijn om bepaalde gewoontes af te breken en de boel op scherp te zetten. Als iedereen weer alert en wakker is, moet je vervolgens gaan opbouwen. Daar is Alberda niet in geslaagd, mensen irriteerden zich aan allerlei dingen. Ik vraag me af of hij een goede mensenmanager is geweest. Als er veel spanningen zijn binnen een klein team, ben je iets niet goed aan het managen op menselijk niveau. Achteraf gezien is hij veel te lang gebleven. Het modderde en etterde al twee jaar lang door zonder dat er werd ingegrepen. Dat is een proces dat je eenvoudig had kunnen voorkomen door goed leiderschap. Zestien zwemmers zijn er nu de dupe van geworden. Dat is een hele generatie."

Joop Alberda en teammanager Aad van Groningen konden niet door één deur. Vlak voor de Spelen van Rio barstte de bom, toen werd besloten dat Van Groningen thuis moest blijven. Dat pikten de zwemmers niet. Ze kwamen in opstand, waardoor Alberda opstapte en Van Groningen toch naar Rio kon.

Wat doet onrust met een sporter die moet presteren?

"Je moet je voorstellen dat ze vlak voor de Spelen al een aantal dagen in gesprek zijn met elkaar over dit onderwerp. Je moet bezig zijn met uitrusten en je niet druk hoeven maken over gekibbel tussen mensen. Je hoofd moet leeg zijn, zodat je op de automatische piloot kunt doen waar je al die jaren voor hebt getraind. Als je aan olympisch kampioenen vraagt hoe ze die gouden medaille hebben behaald, zullen ze vaak zeggen dat ze zich de beste races niet meer herinneren. Je zit dan in een flow. Die kan alleen tot stand komen als je geen zorgen aan je hoofd hebt. Dat geldt niet alleen voor die ene dag waarop het moet gebeuren, maar ook in de aanloop er naartoe. Een negatieve sfeer veroorzaakt stress. Die spanning zorgt ervoor dat je continu ergens in je hoofd voelt dat er iets is. Dat mensen niet met elkaar praten en er ergens niet met elkaar gewerkt wordt. Je hoofd raakt besmet en daardoor ben je niet meer vrij om voor die prestatie te gaan."

Wie is verantwoordelijk?

"Er had ingegrepen moeten worden van bovenaf, want het ging al langer slecht. Dat is niet gebeurd. Algemeen directeur Jan Kossen mag zich dan misschien niet bemoeien met het technisch programma van de staf, maar hij is natuurlijk wel verantwoordelijk als het team onder hem op menselijk niveau niet goed functioneert. Hij is degene die het strak moet sturen en in moet grijpen als het niet goed gaat. Kossen is verantwoordelijk voor het aanstellen van de technisch directeur en diens functioneren. De bond gaat de aanbevelingen uit de evaluatie overnemen en vervolgonderzoek doen. De eerste rapportage zien we volgens mij pas in december. Dat duurt allemaal veel te lang. Het moet een keer afgelopen zijn met dat pappen en nathouden bij de bond. Sporters worden ook keihard afgerekend als ze een limiet niet halen. Het bestuur zou ook eens kritisch naar zichzelf moeten kijken."

Met andere woorden: Jan Kossen moet opstappen?

"Joop Alberda heeft niet goed gefunctioneerd, de technische staf en het bestuur hebben niet ingegrepen en de consequentie is dat zestien zwemmers niet optimaal hebben gepresteerd op het belangrijkste toernooi dat er is. Ik vind dat zeer ernstig. Als ik kijk naar de periode onder Jan Kossen als algemeen directeur, zijn we niet erg opgeschoten in de zwemsport. De sportieve prestaties zijn minder geworden, de top is niet breder geworden en verenigingen worden leeggetrokken door de centralisering. We zijn geen steek opgeschoten. Als ik kijk naar het cv dat hij in ruim tien jaar heeft opgebouwd, ben ik niet erg onder de indruk."

Op opinieplatform Sport&Strategie schrijft Kossen dat hij gewoon directeur blijft als hij niet weg wil en er geen reden is om hem te ontslaan, omdat hij een contract voor onbepaalde tijd heeft.

"Ik vind het choquerend dat hij zo aan een positie vasthoudt, omdat hij toch niet weg wordt gestuurd. Als je de sport verder wil helpen en je na tien jaar concludeert dat we niets zijn opgeschoten, moet je je afvragen of je het stokje niet aan iemand anders moet overdragen. Sporters zijn zelf altijd bezig met beter worden. Elk kwartaal of half jaar worden ze afgerekend op de resultaten. Je kunt op éénhonderdste van een seconde je salaris verliezen. Als iemand na tien jaar geen aanzienlijke resultaten levert, kijk dan eens naar jezelf. En als jij het niet doet, moet het bestuur het doen. Je kunt niet eeuwig blijven doorsukkelen. De rekening moet ook een keer betaald worden."

Afgezien van het debacle in Rio, waar schort het aan in het zwemmen?

"De verenigingen zijn in sommige gevallen veel zwakker geworden. Dat komt door de centralisering met regionale en nationale trainingscentra. Voormalig technisch directeur Jacco Verhaeren heeft gezorgd voor een veel professioneler klimaat en daar is de KNZB volop in meegegaan. Dat is goed, maar er is vergeten te kijken naar wat het effect in de regio's is. Vroeger ging ik van VZ&PC in Vriezenveen naar De Dinkel in Denekamp, omdat Kirsten Vlieghuis daar trainde. Ik begon in baan twee en wilde naar baan vijf om tussen de grote namen te liggen. Nu worden verenigingen leeggetrokken. Talenten worden ondergebracht in een regionaal of nationaal trainingscentrum en de jeugd heeft niemand meer om naar op te kijken. Zwemmers kunnen wel bij een club blijven, maar ze mogen dan geen gebruik maken van moderne faciliteiten. Als je niet in een programma van de bond zit, mag je ook niet mee op trainingsstages. Die cultuur moet veranderen. Als je een limiet zwemt mag je natuurlijk wel naar een toernooi, maar zie die limiet maar eens te zwemmen zonder goede faciliteiten."

De nieuwe technisch directeur André Cats begon ooit als zwemtrainer. Kan hij voor die cultuuromslag zorgen?

"Cats is iemand die voor verbetering gaat. Een echte verenigingsman. Hij maakte van DWK ooit de beste club van Nederland. Ik denk dat hij een hele goede technisch directeur kan zijn. Maar de organisatie zal zich dan wel dienstbaar op moeten stellen en erkennen dat veel beleidsplannen nooit tot succes hebben geleid. Stop met het binnenhalen van grote toernooien. De eerste drie gingen goed, de andere waren allemaal financiële fiasco's. Prestigeprojecten zouden niet de core business van de zwembond moeten zijn. Ik zie allerlei plannen voorbijkomen, of het nu gaat om een nieuw zwemdiploma of borstcrawlcursussen. Ze verkopen het allemaal alsof het iets fantastisch is, maar als je kijkt naar de resultaten valt het elke keer enorm tegen. Het zijn allemaal randzaken die niet bijdragen aan uiteindelijke olympische successen. Besteed al dat geld nou om de sport opnieuw gezond te maken en verenigingen te ondersteunen. De KNZB zal zichzelf opnieuw uit moeten vinden om de zieke kern weer beter te maken. Dat begint met erkennen dat veel dingen niet goed zijn."

Wie is Johan Kenkhuis?

WK-zilver 4x200 vrij Perth 1998.

Olympisch zilver 4x100 vrij Athene 2004.

Stopte in 2006 met zwemmen.

Werkt als zwemanalyst voor de NOS.

Staat sporters bij via zijn eigen sportmanagementbureau.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden