Stinzenflora bekijken op Martena State

Er is tegenwoordig veel aandacht voor stinzenplanten. Dat zijn planten die, ooit om hun schoon heid op landgoederen geplant, daar verwilderden en zich zonder hulp van mensen tussen de inheemse bosplanten wisten te handhaven. Deze oorspronkelijk uitheemse planten worden nu tot onze flora gerekend.

Stinzenplanten zijn niet alleen botanisch en ecologisch belangwekkend, ze hebben ook een cultuur-historische betekenis. Helaas heeft het lang geduurd voordat dit besef gemeengoed werd onder tuin- en parkbeheerders. En in sommige gevallen is dat besef nog steeds niet helemaal doorgedrongen. Groeiplaatsen van stinzenplanten, soms zeldzame soorten, zijn kwetsbaar en ingrepen op zo'n groeiplaats hebben al snel het effect van een dolle stier in een porseleinwinkel.

In de jaren tachtig kreeg de destijds populaire Friese ecokathedraal-bouwer en cultuurcriticus Louis G. Le Roy de kans zijn ideeën toe te passen op het landgoed Martena State in Cornjum, drie kilometer ten noorden van Leeuwarden. Toen hij puin stortte op een rijke stinzenplantengroeiplaats, kon hij inpakken. Gelukkig maar, want als hij zijn gang had mogen gaan, was er weinig overgebleven van de stinzenflora, waarom Martena State terecht beroemd is.

Fraaie dorpsterp

Cornjum wordt met het een kilometer zuidelijker gelegen Jelsum als een van de mooiste dorpsterpen van Friesland beschouwd. De terp moet oud zijn, want er werd een Romeins beeldje gevonden.

Martena State, vier hectaren groot, ligt naast de terp. De ingang is een stenen poort met een kleurig wapenschild geflankeerd door twee gebeeldhouwde leeuwen als bekroning. Daarachter voeren rechte lindenlanen naar een bos met slingerpaden achter het kasteeltje.

In de vijftiende en zestiende eeuw werd het landgoed bewoond door de familie Martena, die in Franeker een stadshuis had. Ook dat Martena Huis, nu het gemeentehuis van Franekeradeel, heeft een beroemde stinzenplantentuin.

Alle dochters van de familie Martena trouwden met Duitse edellieden. Waarschijnlijk is de bijzondere stinzenflora van Martena State, die meer thuishoort in de bossen van Zuid-Duitsland, al in de vijftiende en de zestiende eeuw naar het landgoed overgebracht.

Na de Martena's bewoonde de familie Burmania het huis, dat in 1889 werd afgebroken. Daarvoor in de plaats kwam het tegenwoordige popperige paleisje. Het zeventiende-eeuwse jaartal naast de voordeur is misleidend. Het slot doet kitscherig aan, maar met zijn trapgevels en uivormige torenspits kun je het ook zien als een uiting van ijdelheid van de Friese landadel.

Aan de slotgracht

Op Martena State moet de 'wilde' narcis met gele trompet en lichtgele bloemdekbladen voorkomen. De grote knalgele trompetnarcissen, die nog niet lang geleden binnen de slotgracht moeten zijn geplant, hebben daar niets mee te maken en zijn net zo min stinzenplanten als de enkele late tuincrocus in het korte gras.

We zijn minder nieuwsgierig naar wat er binnen de slotgracht groeit dan naar wat bloeit op de oevers, waar ons pad langs voert: holwortel, handjeshelmbloem en breed longkruid tussen volop bloeiend speenkruid. De eerste twee lijken erg op elkaar, maar een florist ziet direct dat het blad van holwortel veel grover is dan dat van handjeshelmbloem. Wie absolute zekerheid wil, kijkt naar het schutblaadje onder elke paarsrode bloem. Dat is handvormig gespleten bij de handjeshelmbloem, gladrandig ovaal bij de holwortel.

Vlak aan het water bloeit het longkruid, dat zijn naam dankt aan de lichte vlekken op de bladeren. Net als holwortel en handjeshelmbloem wordt longkruid vooral bevlogen door hommels en sachembijen, maar die laten het op deze gure lentedag afweten.

Op een plek vinden we het onmiskenbare blad van de adderwortel, een verwant van perzikkruid, duizendknoop en varkensgras. In Zuid-Duitsland kleurt de adderwortel in juni hele weiden roze.

Sneeuwklokjes en bostulpen

Ook het bos staat vol holwortel en handjeshelmbloem. Bonte gele dovenetel overwoekert grote stukken bosgrond. We kijken uit naar bosanemonen, sleutelbloemen en maartse viooltjes, die er ook moeten voorkomen. Donkergroene pollen zijn van de gewone vogelmelk, die pas in mei bloeit, net als het daslook.

Alleen bossen grijsgroen blad herinneren aan de feestelijke tooi van vele sneeuwklokjes een maand geleden. Ook grijsgroen, maar veel breder blad is van de elders in Nederland uiterst zeldzame bostulp, die in Friesland vrij algemeen is en op Martena State massaal voorkomt, maar slechts sporadisch bloeit. Hier en daar zien we een enkele bloemknop.

Er loopt een pad van het slot naar een in 1809 aangelegde grafheuvel, net buiten het met grillige waterpartijen omzoomde bos. Nauwelijks opvallend tussen het kruivende groen van fluitenkruid en het alles afdekkende zevenblad staan aan dit pad gele anemonen en knolsteenbreek. De anemonen lijken vluchtig gezien op grote boterbloemen, de steenbreek bloeit nog niet.

Reigerkolonie

De platte grafstenen zijn witgekalkt door de reigers, die nestelen in de beuken aan de rand van de heuvel. Hele velden bostulpen groeien om de heuvel. De bostulp wil af en toe eens 'opgeschud' worden. Pas in grond die lichtelijk is omgewerkt, komen de planten in bloei, heel spectaculair, want de bloem is een langgesteelde donkergele glanzende tulp met spitse bloembladen.

Van Martena State gescheiden door een sloot ligt de begraafplaats van Cornjum op de terp bij de kerk. Een dikke aardhommelkoningin vliegt zwaar brommend boven de helling naar de sloot, die geel ziet van speenkruid en rood van de helmbloemen.

Maar op het kerkhof zelf wacht de grote verrassing. Ik heb van mijn leven nooit zoveel gele anemonen tegelijk gezien als op deze wellicht rijkste groeiplaats van Nederland. De planten verdringen zich om de zerken.

De avond nadert. Zo'n twintig kauwen lawaaien om het torentje van het slot en later in de omringende bomen. Twee tjiftjaffen roepen luid hun naam en het lied van een winterkoning schalt uit het kale struikgewas om de kerkterp.

Terpcrocussen hebben we niet gevonden. Als die er al zijn, waren ze al uitgebloeid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden