STINKENDE ZWAMMEN

Een lezeres stuurde me een doosje met een briefje. Ze wilde weten wat het voor een voorwerp was dat ze in haar tuin had gevonden. Ik deed het doosje omzichtig open, want je weet maar nooit wat erin gestopt is. Een bruine wolk stoof door de kamer. Er bleven wat ondefinieerbare bruine vliesjes in het doosje achter.

HENK VAN HALM

Het moest een stuifzwam geweest zijn. Welke soort was niet meer te zien. Ik heb de lezeres aangeraden een foto te maken, wanneer de zwammen weer zouden verschijnen. Daar valt meer over te zeggen dan over wat in het doosje zat.

Stuifzwammen vormen sporen in hun binnenste. Eigenlijk is het bij rijpheid weinig meer dan een dunwandige zak vol sporen. Omdat die sporen inwendig gevormd worden, wordt de groep waartoe stuifzwammen behoren buikzwammen genoemd. Er bestaan nog veel meer typen van dan alleen de stuifzwammen. Het bijzondere ervan is niet dat ze sporen in hun binnenste vormen, maar de vaak vernuftige manieren waarop die sporen worden verspreid.

Aardappelbovisten lijken sprekend op aardappels met een ruwe schil, okergeel tot lichtbruin en bedekt met donkerbruine schubben. Snijd je er een open, dan blijkt die van binnen inktzwart te zijn. Die zwarte massa bestaat uit onrijpe sporen. Als een aardappelbovist rijp is, scheurt de dikke huid open en komt de sporenmassa aan het licht. Die verstuift niet zoals de sporen uit het doosje, maar wordt een vies papje, wanneer het geregend heeft. Als een dier of een mens in zo'n rafelig schoteltje vol prut trapt, blijven de sporen aan poten of schoenen kleven. Het is geen toeval dat aardappelbovisten meestal langs wegen en wildpaadjes groeien.

De witte ruitjesbovisten groeien het meest in weilanden of bosranden. Ze zijn een stuk groter dan de aardappelbovisten, zo tussen een tennisbal en een voetbal in. Eigenlijk gaat die vergelijking een beetje mank, want een ruitjesbovist heeft een peervorm: van boven breder dan aan de voet. De opperhuid krijgt ruitvormige barstjes, die boven op de stuifzwam openbreken, als de sporen rijp zijn. De hele oppervlakte van de bruin verkleurde en uitgedroogde zwam wordt bros en dan valt de opperhuid in stukken uiteen, waarna een soort beker overblijft. Het onderste gedeelte is massief, het bovenste deel hol en gevuld met bruine sporen. De wind blaast de sporen uit de open beker.

Reuzenbovisten dragen hun naam met ere. Ik heb wel exemplaren gevonden van zestig centimeter hoog. Meestal zijn ze breder dan hoog, of ook wel zo rond als een voetbal. Al snel streven de jonge reuzenbovisten het formaat van een voetbal voorbij. Dan begint de sporenmassa in het inwendige te rijpen. Die wordt eerst geel en nogal kledderig, zoals elk kind weet dat wel eens een reuzenbovist in dit stadium kapot heeft getrapt. Als een reuzenbovist ongestoord kan rijpen, wordt hij zwartbruin en valt vervolgens in stukken uit elkaar, waarbij de jeugd graag wil helpen. Al trappend staan de kinderen dan in een wolk van bruin sporenstof. De stukken bestaan uit een droge fijn-vezelige massa. Ze blijven nog de hele winter stuiven.

De witte, met fijne schubjes bestrooide parelstuifzwammen en de minder algemene, bruin gekleurde stekelige en peervormige stuifzwammen, die je vooral veel in de duinen tegenkomt, barsten niet open, maar krijgen een tepelvormige opening in hun top. Dat zijn de echte 'puff balls', zoals de Engelsen zo beeldend zeggen. Als je zachtjes in een rijpe stuifbal knijpt, spuit er een donker sporenwolkje uit. Dat gebeurt ook als een dier ertegen trapt of als harde regendruppels of hagel het oppervlak indrukken.

Aardsterren zijn ook stuifzwammen, maar met een heel dikke huid, die niet in te drukken is. Jonge aardsterren lijken op tulpebollen. Ze liggen op de aarde of net in het bovenste laagje grond. Bij rijpheid splijt de dikke huid open in punten die zich uitspreiden. In de stervormige schotel ligt dan een heel teer stuifballetje met net zo'n vulkaanachtige opening in de top als bij een parelstuifzwam. Naarmate aardsterren uitdrogen, krullen de punten van de ster zich verder naar onderen om en drukken dan de hele paddestoel van de ondergrond los. De aardster wordt daarbij ook losgescheurd van het mycelium, de schimmel in de grond waarvan de zwam het vruchtlichaam is. In een herfststorm rolt de aardster over de grond heen en weer, huppelt hier en daar over de bosgrond. Bij elke schok spuit een wolkje sporen uit de stuifbal.

Vogelnestzwammetjes lijken op minuscule vogelnestjes met een stuk of vier glimmende eitjes erin. Dat het buikzwammen zijn, zie je eigenlijk voornamelijk in hun jeugd. Dan zijn het grijze of okergele bolletjes. Op zeker ogenblik scheurt de huid van de bovenkant als een vlies open en liggen daar de eitjes in het bekertje. Die eitjes lijken zelf kleine paddestoeltjes, met een hoedje en een steeltje. De eitjes zitten vol de sporen. Ze worden verspreid door regendruppels: als een druppel in het bekertje valt, spat die uiteen en slingert dan een of meer eitjes uit het bekertje. Uit de afgebroken steel van het eitje ontrolt zich tegelijk een lange kleefdraad, die vast blijft zitten aan het eerste voorwerp, waar hij tegenaan komt, een takje, een stengel of een grasspriet bijvoorbeeld.

Op mest, rottend hout en vergane plantedelen vind je bij goed zoeken gele bolletjes van hooguit drie millimeter groot. Het is de moeite waard die bolletjes eens een tijdje door een vergrootglas te observeren. Van tijd tot tijd springt er een open en die slingert dan een lichtgrijs balletje een heel eind weg. In dat balletje zitten - je raadt het al - de sporen. De naam van deze zwam? Kogelwerper, Sphaerobolus.

De stinkzwammen zijn, denk ik, de wonderlijkste buikzwammen. In een enkele nacht komen ze tevoorschijn uit een 'duivelsei', dat verborgen ligt in het bovenste laagje grond, net onder het afgevallen blad. Omdat een stinkzwam de vorm heeft van een penis in erectie, is ze een bron geweest van heel wat volksgeloof. De duivelseieren zijn eetbaar en zouden na consumptie de potentie zeer verhogen. Het verhaal gaat dat een directrice van een Engelse meisjeskostschool de tuinman opdracht gaf de opgekomen stinkzwammen uit de tuin te verwijderen om de leerlingen niet op verkeerde gedachten te brengen.

Dit geldt dan voornamelijk voor de grote stinkzwam. De kleine stinkzwam - waarvan in ons land twee soorten voorkomen, een met geeloranje steel, de andere met een blozend rode steel - heeft de vorm en grootte van het lid van een hond. Meestal groeien er tientallen bij elkaar, de meeste al slap, want ze blijven maar heel kort na verschijnen rechtop staan.

Zowel kleine als grote stinkzwam draagt een zwartgroene sporenmassa op zijn punt. De lijkenstank (die bij de kleine heel wat minder is dan bij de grote) lokt vliegen aan, die de half-vloeibare massa oplikken. Met hun uitwerpselen verspreiden de vliegen de sporen. Het is niet ondenkbaar dat in de vliegepoepjes op het raam of op de lamp sporen van stinkzwammen zitten. Die ontkiemen natuurlijk alleen op plekken waar de omstandigheden daarvoor gunstig zijn, in het bos of in de tuin. De manier van sporen verspreiden is in wezen eender als de verspreiding door vogels van de pitjes van opgegeten bessen.

Nog vreemder is de inktviszwam. Plotseling verschijnt uit een duivelsei een rode zwam met zes of meer slanke vuurrode armen, waarop pleksgewijs dezelfde stinkende groenige sporenmassa zit als bij een stinkzwam. De inktviszwam is inderdaad een stinkzwam, die thuishoort in Australië, Zuidoost-Azië en Zuid-Amerika, maar in ons land al een paar keer in tuinen is opgedoken.

NATUUR DEZE WEEK

De laatste grote libellen vliegen rond aan de oevers van plassen, op de heide en aan luwe, zonnige bosranden. - Groene gaasvliegen kom je nu in huis tegen, waar ze gaan overwinteren achter gordijnen, achter boeken in de kast, op zolder en in allerlei andere geschikte hoekjes. Deze tere insekten doen geen vlieg kwaad, in tegenstelling tot de grote ringpootsteekmuggen, die nu in huis erg lastig zijn. Die steken met gemak door een overhemd heen. Deze muggen komen vooral in huis voor en zijn de hele winter actief. De gewone steekmuggen overwinteren in stallen, schuren, boxen en andere koele en zelfs koude plekken. Ze vliegen pas weer in de lente, als het warm wordt.

- De vijg in de achtertuin heeft honderden vruchten. Ze vallen nu af, de meeste groen, een enkele rijp, die best te eten is, wat de wespen ook hebben ontdekt. - Aan de waterkant bloeien nog watermunt, zwart tandzaad, haagwinde, moerasvergeet-mij-nietje, waterereprijs, melkeppe en het laatste koninginnekruid. - De klimop staat in volle bloei, die niet erg opvalt, want de bloemen zijn groenachtig. De laatste wespen komen, samen met honingbijen, keizersvliegen en blauwe bromvliegen, van de overvloedige nectar snoepen. - In elzen en berken zijn de katjes voor het komende voorjaar al te zien als stevige cilindertjes van dicht opeengepakte schubben. - Er is nu drukke trek van watersnippen, het best te merken in natte weilanden, waar ze op modderplekjes naar slakken en wormen zoeken. In wilde zigzagvlucht schieten ze achter elkaar omhoog, als ze gestoord worden. Ze roepen er altijd bij, een hees ''kesj-kesj...''

In de weiden zijn ook troepen kieviten en goudplevieren te zien. Op de Waddeneilanden komen daar nog troepen wulpen bij. - Blauwe kiekendieven doen op de trek plaatsen aan, waar je ze 's zomers niet ziet. De mannetjes zijn heel licht blauwgrijs en kunnen op een afstand op een meeuw lijken. Vrouwtjes zijn bruin, maar aan de witte stuit direct te onderscheiden van de bruine kiekendief. - Waterhoentjes verenigen zich in losse troepen tot soms wel zo'n veertig vogels, die gezamenlijk voedsel zoeken in de buurt van water met genoeg dekking van riet en lisdodden om er dadelijk in weg te vluchten als er onraad dreigt. - Futen hebben nog bedelende jongen, die vaak al zo groot zijn als de oude vogels. Jonge futen zijn in deze tijd nog te herkennen aan de zwart en wit gestreepte kop.

EN VERDER

Vandaag begint een excursie van de Stichting Vrienden van het Amsterdamse Bos om 9.30 uur bij de boswachterij aan de Nieuwe Kalfjeslaan. - Morgen wordt voor de 38ste keer de 10 kilometer lange herfstwandeling van Natuurmonumenten en Het Brabants Landschap door de Loonse en Drunense Duinen en het aangrenzende natuurgebied De Brand gehouden. Vertrokken wordt om 13.30 uur van café-restaurant De Rustende Jager, Oude Bosschebaan 11 in Udenhout, waar men om 17 uur terug is. Deelname kost 7,50 per persoon, inclusief koffie en Udenhoutse broeder. Trek stevige schoenen, bij regenweer laarzen aan. - IVN-activiteiten voor het publiek (doorgaans gratis): vandaag paddestoelen kijken op de geluidswal in Gouda, om 9.30 uur bij Dierenasiel Bloemendaal; 'heksenwandeling' van 10 tot 12 uur voor kinderen van 6 tot 14 jaar, vooral over paddestoelen en bijgeloof, door de jeugdwerkgroep van het IVN Heuvelrug en Kromme Rijn, vertrek- en eindpunt gebouw 'De Krekel en de Mier' van de Stichting Jeugdbuitenverblijven, Woudenbergseweg 43 in Austerlitz; herfstverschijnselen en paddestoelen op landgoed Prattenburg in Veenendaal, om 14 uur van de parkeerplaats naast de administratie van het landgoed; twee uur durende wandeling in het Edese Bos en op de Edese Heide, om 14 uur van parkeerplaats Drieberg; morgen van 10.30 tot 12.30 uur paddestoelenwandeling in Spaubeek bij Natuurmuseum Moorheide, bebord vanaf NS-station Spaubeek; wandeling bij Apeldoorn, om 14 uur van Woeste Hoeve, Oude Arnhemseweg voorbij het wildviaduct (Midnetbus 124 stopt er om 13.37 uur); paddestoelenwandeling bij Asten en Someren, om 14 uur van de kerk van Lierop; laarzen aan voor de wandeling op landgoed Enghuizen, om 14 uur van parkeerplaats De Gouden Karper, Dorpsstraat, Hummelo (bus 52); dinsdag strandexcursie aan de Neeltje Jansplaat, om 13.30 uur van parkeerterrein Topshuis; woensdag paddestoelenexcursie in Nunspeet, om 13.30 van VVV-kantoor op Stationsplein; donderdag wandeling bij Sportpark Zuid in Doetinchem, om 9.30 uur van parkeerplaats Varkensweide tegenover het pannekoekschip. - Van 21 tot 25 oktober is op Schiermonnikoog een kamp van de Jeugdbond voor Natuur- en Milieustudie voor jongeren van 12 tot 25 jaar, vooral vogelliefhebbers. Informatie bij Valentijn Thuring, 030-714326. Er is ook van 20 tot 25 oktober een zoogdierenkamp in Twente, waarvoor je je moet opgeven bij Kees Janssen, 01805-3805.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden