Stilteretraite is groot onderhoud voor de psyche

Beeld Maus Bullhorst

Even weg uit het propvolle leven vol ambities en ijdelheid. Olaf Stomp onderging onlangs weer een stilte-retraite. Negen dagen groot onderhoud van de psyche maakt je anders. Voor even dan.

Mijn thuiskomst vorig jaar. Ik zet mijn bagage in de gang. Met beheerste tred stap ik de huiskamer in. Ik ga op de bank zitten en weet drie paar gretige ogen op me gericht. Hongerig naar mijn verhalen. Ik praat weloverwogen en luister daarna rustig naar de belevenissen van het thuisfront in de afgelopen negen dagen. Een metamorfose, zo kennen ze me hier niet. "Jij bent anders", is uiteindelijk het in milde spot gedoopte commentaar van mijn dochter.

Vorig jaar ging ik voor het eerst en onlangs deed ik 'm weer: een negendaagse boeddhistische stilteretraite in Duitsland. Even weg uit het goede maar propvolle leven vol ambities en ijdelheid - werk, gezin, vrienden, hobbyclubjes, en de lokroep van social media. Twentyfour seven in de steeds sneller draaiende centrifuge van het moderne leven. Groot onderhoud voor de psyche. Niet dat ik hoopte dat er zich als vanzelf een routeplan voor de rest van mijn leven zou uitvouwen. Wel dat ik zicht zou krijgen op wat er voor mij werkelijk toe doet. En welke zaken geen plek verdienen op de Grote Boodschappenlijst.

Corvee
Vanaf de aankomst in het cursuscentrum tot aan de eerste meditatiesessie, is stilte nog niet aan de orde. Zou ook niet handig zijn: de circa veertig deelnemers moeten inchecken, naar hun kamers en intekenen voor corvee. Ik kan mijn naam nog kwijt achter het schoonmaken van de douches en de wc's.

Mijn kamer deel ik met twee anderen. We maken onderling wat praktische afspraken. Nu kan het nog, vanaf vanavond praten we niet meer en zijn we ships passing in the night. En ik weet van vorig jaar hoe dat gaat. Ook al zit je op elkaars lip, je bemoeit je niet met de ander. Natuurlijk, je beziet elkaars bezigheden vanuit je ooghoeken. (Gaat hij nu tandenpoetsen, dan moet ik dus nog even wachten). Toch went die zwijgzame pas de trois op achttien vierkante meter snel. Zelfs bij het nachtelijke gesnurk van een van mijn kamergenoten wint mijn mededogen het van mijn ergernis.

De gong. De eerste sessie begint. Ik heb al een mooie plek uitgezocht voor mijn meditatiekussen. We maken de drievoudige rituele buiging (triple gem) voor het boeddhabeeld voorin. Dat was de eerste keer nogal wennen. Allerlei gedachten kwamen op toen ik mijn handen vouwde, naar mijn hoofd bracht en mijn hoofd vervolgens plechtig en geconcentreerd tegen de mat hield. ("Mijn vrienden zouden me eens moeten zien. Ho ho, moet dit echt?") Ach, het hoort er bij, suste ik mijn sceptische geest. En nu is het part of the game.

Mentaal mijnenveld
Vanaf dat ogenblik ben ik negen dagen stil. Op drie momenten na: de persoonlijke gesprekken met de twee spirituele docenten die elk ongeveer vijftien minuten duren.

Wel, het zwijgen kost me weinig moeite. Is het dan verder niet zwaar? Ik heb in elk geval niet het gevoel een mentaal mijnenveld te moeten doorkruisen. De ijzeren cadans van het programma (zie kader) maakt dat ik rustig word. Aanvankelijk vliegen gedachten alle kanten op; de kunst is die voorbij te laten gaan, en met je aandacht terug te keren naar je ademhaling. Of, bij de geleide meditaties, naar het onderwerp waarvoor je concentratie wordt verlangd. Soms lukt dat, soms helemaal niet.

Fysiek vind ik het verrassend goed te doen. De sta-meditaties die een uur duren, zijn de grootste opgave. Spieren in mijn rug waarvan ik het bestaan niet vermoedde, veroorzaken een onaangename, stralende pijn die zich steeds verder verspreidt.

Een van de onderwerpen die de revue passeren in de teachings, zijn de zogenoemde vijf obstakels voor concentratie. Die manifesteren zich in allerlei gedaanten.

Beeld Maus Bullhorst

1. Agressief
Opvallend genoeg ervaar ik het obstakel verlangen als een van de gemakkelijkst te nemen horden. Oké, er is het opdringerige hongergevoel tijdens de laatste minuten van een zitmeditatie terwijl de geluiden uit de eetzaal steeds harder klinken. Eén middag overvalt me het allesoverheersende verlangen om te vertrekken, naar huis, omdat ik ineens denk dat ik het allemaal al snap wat ik hier onderga. Afgevinkt op mijn bucket list. Mán, nog acht dagen, dat ga ik echt niet trekken. Maar ook dit verlangen verdampt, of beter gezegd: de gedachten die de aanjagers ervan zijn.

2. Ergernis
Een dominante bron van ergernis is de man die helemaal vooraan zit in de meditatiezaal. Hij komt steevast als laatste aanzetten, doodgemoedereerd, terwijl iedereen de meditatiehouding al heeft aangenomen. Als de koningin van het bal neemt hij uitgebreid de tijd voor zijn triple gem, schijnbaar erg in zijn nopjes met zijn fifteen minutes of fame. Het is uitgerekend hij die elke dag mijn corveeroutine verstoort door een douche te nemen op het moment dat ik daar met mijn schoonmaakspullen in de weer ben. Hoe om te gaan met aversie? 1. Ik ben me er bewust van. Check. Stap 2 is lastiger te zetten: met gelijkmoedigheid reageren op zijn gedrag. Pas op de laatste dag lukt het me stoïcijns om hem heen te poetsen en te schrobben. Choreografie in de mannendouches, in stilte.

3. Luiheid en traagheid
Mijn geest is niet gewend aan de schaarste aan prikkels. Mediteren, zitten, lopen, staan, eten, drinken, wandelen, plassen, poepen, wassen, slapen. Dat is alles wat hier gebeurt. Geen telefoon, geen televisie, geen muziek, geen boeken, geen gesprekken, geen afleiding. Het overkomt me regelmatig tijdens de eerste drie dagen dat ik in slaap sukkel op mijn meditatiekussen. Een keer vervaagt de mediterende beeltenis van de spirituele docent tot een hallucinerend droombeeld: een gezellig babbelende vrouw, nippend aan haar wijn, toastjes smerend voor de deelnemers. Een paar maal tuimel ik voorover om vervolgens met een schok te ontwaken. De adrenaline giert door mijn lijf en houdt me alert. Voor even, tot de volgende aanval van slaap me overvalt. Na een paar dagen verdwijnt de vermoeidheid - de cold turkey overleefd en gewend als ik ben aan het dagelijkse patroon met weinig zintuiglijke prikkels.

4. Ongedurigheid, rusteloosheid en zorgen
Loopmeditatie in de avondschemering. Het gras is behoorlijk platgetreden door mijn vaste route, zo'n vijftien meter heen en weer. Ik probeer mijn volle aandacht te houden bij mijn passen. Binnensmondse mantra om de bewegingen van mijn voeten te regisseren: lifting, moving, placing. En dan gebeurt het. Ik trap op een naaktslak. Ik vervloek mezelf. Wat nou mindful bezig?

Als ik de volgende ochtend, nu in het volle daglicht, opnieuw traag mijn traject afleg, stuit ik op het slakkelijkje. Ik zie bovendien dat een soortgenoot zich met zijn kop tegen het kadaver heeft aangevlijd. Zijn partner? Ik voel me even weer heel slecht. Dan houd ik mezelf voor dat ik het niet expres heb gedaan. Verbazingwekkend, zo bedenk ik me vervolgens, dat ik mededogen voel met een slak; dieren die ik eigenlijk vooral smerig vind, toch?

Beeld Maus Bullhorst

Tijdens mijn wandelingen in de pauzes kijk ik soms naar de dorpjes in de verte, in de heuvels. Daar gaat het gewone leven door. Wat gebeurt er, is de Derde Wereldoorlog uitgebroken? Af en toe slaat tijdens het mediteren de schrik toe. Angstbeeld dat er iemand van de organisatie naar me toe komt en de stilte verbreekt. "Please follow me to the office. A telephone call from your family." Ongeluk, tragedie, een sterfgeval. Het is maar een gedachte, terug naar mijn ademhaling.

5. Twijfel
Dit is niets voor mij. Wat zal er veranderen? Ben ik nu een boeddhist? Is dit niet één grote mindfuck allemaal? Is het niet beter om me actief in te zetten voor de wereldvrede in plaats van hier het gras plat te trappen met mijn slome passen? Ja hoor, het is hier allemaal goed te doen maar als ik thuis ben word ik toch weer geleefd door de omstandigheden.

Toepassen
Ik had het het afgelopen jaar allemaal anders willen doen en dat is me niet echt gelukt.

Nu, nu mijn tweede stiltenegendaagse erop zit, is het me pas duidelijk. Zo'n retraite is niet de grootste opgave. Het moeilijkste karwei is om het geleerde toe te passen in het gewone leven. Valt niet mee in een jaar vol stress waarin de ambities en sociale verleidingen weer hoogtij vieren.

Maar het is zoals met het mediteren zelf - wanneer je soms al na een paar tellen bent afgeleid en talloze zijweggetjes bent ingeslagen: er bestaat geen mislukking. Terug met je aandacht naar het hier. Opnieuw proberen. En weer. En opnieuw.

Een deelnemer van de retraite geeft me na afloop een lift naar Bonn. Het duurt daarna nog even voordat mijn internationale trein vertrekt. Ruim de tijd voor sightseeing. Ik kijk naar de voorbijgangers, gesticulerende, bellende volwassenen, jengelende kinderen, mompelende zwervers. Mijn zintuigen staan op scherp alsof ik kijk door een bril waarvan de glazen na weken zijn schoongepoetst. Geuren dringen sterker tot me door: de lucht van uien en gebakken brood van de pizzaketen, de versgemalen koffie van het zaakje ernaast.

Topfit
Het gevoel valt te vergelijken met wanneer je je na een griep voor het eerst weer naar buiten gaat, de carrousel van het dagelijkse leven in. Met het bewustzijn en de waarneming van iemand die een flink aantal rondjes van die mallemolen heeft laten voorbijgaan. Met het verschil dat ik nu topfit ben en niet wiebelig op mijn benen sta.

Een paar dagen na mijn thuiskomst maakt mijn zoon me deelgenoot van zijn verbazing: "Pap, het valt me op dat je echt naar me luistert. En niet snel geïrriteerd raakt, zoals zo vaak."

Natuurlijk, ik maak me geen illusies. Opgeslokt door werk, andere bezigheden, tijdgebrek en ergernissen die mijn systeem zijn binnengeslopen, zal ik over een tijdje niet meer zijn dan een schim van de begripvolle vader van nu. Gelukkig is er dan de troostvolle wetenschap dat de volgende negen dagen groot onderhoud van de psyche al weer opdoemen aan de horizon. Want natuurlijk ga ik volgend jaar weer. Opnieuw proberen. En weer. En opnieuw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden