Opinie

Stilstaan bij nu kan pas na herdenken

De nationale dodenherdenking op de Dam, vorig jaar. Beeld ANP

Het herdenken van migranten-slachtoffers is een mooi initiatief, maar passender op 5 mei, betoogt Joyce Rondaij, promovenda aan de Protestantse Theologische Universiteit.

Het initiatief van Rikko Voorberg om vandaag ook migranten te gedenken die stierven op de grenzen van onze vrijheid kan wel de 4 mei-rel van 2017 genoemd worden. Het is een jaarlijks terugkerende vraag: wie mogen we herdenken?

Gelijktijdig met de nationale herdenking van de Nederlandse oorlogsslachtoffers sinds de Tweede Wereldoorlog organiseert Voorberg op het Rembrandtplein in Amsterdam een herdenking voor de slachtoffers die de vrije Nederlander van vandaag maakt, bedoeld of onbedoeld. 

Hij voert hiermee een pleidooi om het 'nooit meer' geen loze leus te laten zijn, maar onderdeel te maken van ons zelfbeeld als vrije Nederlanders en daarmee van de opdracht die ermee samenhangt. Wat hebben we geleerd van onze geschiedenis? En hoe is het verleden verbonden met de hedendaagse problematiek rond uitsluiting en vreemdelingenhaat?

Hedendaags antisemitisme

Een onderdeel van die realiteit werd op 22 april in deze krant verwoord door Robert Vuijsje, namelijk hedendaags antisemitisme. Hij vraagt of de herdenking op 4 mei behouden mag worden voor de 'grootste racistische moordpartij uit de recente vaderlandse geschiedenis' en niet veralgemeniseerd tot een herdenking van al het onrecht in de wereld. 

In zijn artikel waarschuwt Vuijsje tegen de 'ontjoodsing' van 4 mei en de groeiende tendens om Joden als daders van uitsluiting te zien, omdat zij aandacht vragen voor hun specifieke geschiedenis: de vervolging en moord op de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog vanwege rassendiscriminatie. "Ik weet dat we niet meer met veel zijn, maar mogen we de herdenking op 4 mei behouden?"

Het herdenken van de Tweede Wereldoorlog begon al tijdens de oorlog zelf, geïmproviseerd, en gebaseerd op van elkaar afwijkende verhalen vanwege verschillende ervaringen. Naast de nationale herdenking op de Dam vinden er vandaag dan ook in vrijwel elke gemeente in Nederland unieke herdenkingen plaats. 

Veel positieve reacties op het 'wij gaan ze herdenken'-initiatief verwoorden juist die diversiteit: ieder herdenkt een ander mens, een andere groep of gebeurtenis, verbonden aan die specifieke geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Die diversiteit van herinneringen maakt dat er steeds weer discussie ontstaat over welke slachtoffers nationaal herdacht moeten worden. 

De discussie van dit jaar wijkt echter af: het verschuift op 4 mei de aandacht van de slachtoffers van toen naar onszelf als (de omstreden) daders van nu. Het is daarmee ook een politieke discussie die de grens tussen daders en slachtoffers, heden en verleden, binnen- en buitenland open wil breken.

Niet vanzelfsprekend, wel nodig

Uit Voorbergs reactie op de ontstane ophef leid ik af dat een marginalisering van het belang van de nationale herdenking nooit zijn intentie is geweest. Doel is om te laten zien dat herdenken consequenties heeft voor ons handelen vandaag, en angst en uitsluiting van alle tijden is. 

Door een alternatieve herdenking te organiseren gelijktijdig met de nationale herdenking ontstaat er echter een memory war. Verschillende verhalen dreigen te moeten strijden om te worden gehoord. Maar de vormgeving van het Nederlandse herdenken maakt een dergelijke competitie overbodig; 4 mei is immers onlosmakelijk verbonden aan 5 mei. 

Op de dag waarop vrijheid gevierd wordt, bezinnen we ons ook op de wijze waarop wij bijdragen aan de (on)vrijheid van anderen. Dat is niet vanzelfsprekend, maar, zoals Voorberg terecht aankaart, wel noodzakelijk: 'Geef vrijheid door', zoals het motto van het Nationaal Comité 4 en 5 mei luidt. Een pleidooi voor een bewustwording van hedendaagse slachtoffers kan echter niet bestaan zonder eerst de beschroomde stilte vanwege het verleden. Die volgorde van herdenken en appèl herken ik ook op het monument in Auschwitz.

Voorbergs herdenking hoort dus beter thuis op 5 mei.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden