Stiekeme mailers en 'salamiwetenschap'

VU-affaire | Een jonge promovenda krijgt een schadevergoeding van de Vrije Universiteit omdat die haar niet beschermde tegen de grillen van een anonieme klager. Het Openbaar Ministerie gaat nu op zoek naar diens identiteit. Reconstructie van een uit de hand gelopen affaire.

Het is 21 mei 2013. Bij ombudsman Peter Hollander van de Vrije Universiteit komt een mail binnen. Ik ben 'bij toeval' op plagiaat gestuit in een proefschrift, schrijft een anonieme mailer. Dat proefschrift is van econome Karima Kourtit en zal acht dagen later verdedigd worden. Decaan Herman Verbruggen van de economiefaculteit krijgt dezelfde mail.

De identiteit van de anonieme mailer is tot op de dag van vandaag onbekend, hij noemt zichzelf consequent 'NN' en communiceert via een speciaal aangemaakt mailadres.

Een dag later besluit Verbruggen de promotie af te gelasten om nader onderzoek te doen. Op de website van de VU wordt uitgelegd dat er 'onregelmatigheden' zijn aangetroffen. De naam van Kourtit wordt genoemd, een tot dan toe onbekende promovenda.

In de volgende dagen ontstaat een storm die drie jaar later nog voortraast. Kourtit en haar begeleider Peter Nijkamp worden symbool voor alles wat er mis is in de wereld van de wetenschap.

Ze worden de spil van verhalen over publicatiedrift en 'salamiwetenschap': een goed wetenschappelijk onderzoek wordt dan in meerdere kleine artikelen opgeknipt. Omdat over het algemeen geldt: hoe meer, hoe beter. Om hoog op de internationale ranglijsten te komen, hebben universiteiten veel wetenschappelijke publicaties nodig, dus worden wetenschappers gestimuleerd zo veel mogelijk artikelen te schrijven over een onderzoek. De kritiek op dat systeem, waarin kwantiteit belangrijker is dan kwaliteit, sluimert al langer en ineens zijn Nijkamp en Kourtit daar de belichaming van.

Hoe is het zover gekomen? Hoe werd het uitstel van de promotie van een onbekende vrouw een juridische zaak en een wetenschappelijk en maatschappelijk debat?

Volgens Kourtit is ze slachtoffer van 'zware jaloezie en haat in combinatie met discriminatie'. De klager moest haar hebben omdat ze een rijzende ster is, goed in haar vak en bovendien protegé van Nijkamp. "Uiteindelijk wilden ze natuurlijk de grote vis", zegt ze. Dat het om een collectief gaat van collega's, weet ze bijna zeker.

In de fout

Maar emeritus hoogleraar Pieter Drenth benadrukt dat ze wel degelijk de fout in is gegaan. "Als ik haar was zou ik niet zo hard tamboereren dat er niets aan de hand was. Want de feiten spreken anders." De oud-voorzitter van de prestigieuze Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) was voorzitter van twee commissies die onderzoek deden naar plagiaat in het werk van Kourtit en Nijkamp.

Het zou best kunnen, denkt hij, dat de motieven van 'NN' niet helemaal zuiver zijn. "Klagers kunnen rancuneus zijn, of de pest hebben aan mensen. Aan de andere kant: als er een goed onderbouwde klacht binnenkomt die controleerbaar is, dan is een universiteit er aan gehouden die na te gaan."

Dat doet de universiteit, en de eerste commissie-Drenth vindt inderdaad plagiaat in het proefschrift. In drie hoofdstukken heeft Kourtit stukken tekst van anderen zonder juiste bronvermelding gebruikt. Maar, staat er in het rapport, "daarbij gaat de commissie ervan uit dat dit niet het gevolg is van opzet".

Dat rapport uit 2013 is door de VU altijd onder de pet gehouden maar is recent door Nijkamp op verzoek verstrekt aan Trouw. Het rapport leest niet als een aanklacht tegen Kourtit. Ze heeft fouten gemaakt, is de teneur, maar dat zijn fouten die te repareren zijn.

Volgens Nijkamp gaat het om kleine foutjes en is het belachelijk dat de promotie is afgelast. Dat heeft hij toen gezegd tegen decaan Verbruggen en dat vindt hij nog steeds. "We hadden een erratum kunnen bijvoegen. Dat gebeurt zo vaak. Dan had het feest gewoon door kunnen gaan."

Volgens hem is dat niet gebeurd vanwege de angst voor een ontmaskering a la Diederik Stapel. Een half jaar voor de klacht over Kourtit binnenkwam, bleek dat deze sociaal-econoom vijftien jaar lang onderzoek kon verzinnen. Stapel fraudeerde in zeker 55 van de 130 artikelen die hij schreef en in zeker tien proefschriften die hij begeleidde.

De commissie die onderzoek deed naar de fraude gaf eind 2012 de hele onderzoekscultuur waarin Stapel kon gedijen een veeg uit de pan. "Hier heeft de wetenschap van hoog tot laag gefaald", zei commissievoorzitter Pim Levelt bij presentatie van het eindrapport.

Nijkamp heeft de hele zaak nauwkeurig gedocumenteerd. Hij is verontwaardigd; over de bestuurders van de VU die de naam van Kourtit bekendmaakten, over de commissie die haar fouten betitelde als plagiaat en over collega-wetenschappers die kritiek uitten op de kwaliteit van zijn werk.

Want zelf komt hij ook onder vuur te liggen, misschien nog wel meer dan Kourtit. Zij was immers aan het promoveren, toch een soort opleiding tot wetenschapper. Haar fouten zijn dus ook haar promotor aan te rekenen. Dat vindt althans de onderzoekscommissie onder leiding van Drenth.

Het VU-bestuur lijkt het daarmee eens. Nijkamp moet terugtreden als promotor, Kourtit kan haar proefschrift verbeteren en mag een jaar later alsnog promoveren. Kous af, was de bedoeling. Maar de verwijten aan het adres van Nijkamp zijn opvallend, want hij is een van de meest bekende en meeste gewaardeerde wetenschappers in zijn vakgebied. Hij is lid van de prestigieuze KNAW en was voorzitter van onderzoeksorganisatie NWO, dat flinke geldbedragen verdeeld onder de beste Nederlandse wetenschappers. Verder ontving hij in 1996 de Spinozapremie, de hoogste Nederlandse onderscheiding voor wetenschappers.

Freelance wetenschapsjournalist Frank van Kolfschooten valt dat in 2014 ook op. Zijn aandacht wordt getrokken door de samenvatting van het onderzoeksrapport. "Toen ik in het werk van Nijkamp dook, kwam er van allerlei merkwaardigs naar boven", kijkt Van Kolfschooten nu terug.

Zelfplagiaat

Een steekproef in de duizenden artikelen van Nijkamp leidt tot een voorpagina-artikel in NRC Handelsblad met de kop 'Topeconoom VU pleegde zelfplagiaat'. Over die term ontstaat onmiddellijk verwarring. Want wat is zelfplagiaat? De term komt op dat moment nog niet voor in de Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening.

Verwarring of niet, nog diezelfde middag maakt de VU bekend dat ze het gehele oeuvre van Nijkamp gaat doorlichten. Een deel van de wetenschappers in Nederland is daar verontwaardigd over. Ze vinden de kritiek over Nijkamps werk belachelijk. Andere wetenschappers zijn blij met het onderzoek. Er moet maar eens een einde komen aan het eindeloos herkauwen van onderzoeksresultaten, vinden ze.

In maart 2015, meer dan een jaar later, komt de commissie onder leiding van emeritus hoogleraar Jaap Zwemmer met haar oordeel over het werk van Nijkamp. "Systematisch knip- en plakwerk", zegt de commissie over het oeuvre van de gevierde econoom. Volgens het rapport lijkt er sprake van een strategie "waarbij kwantiteit leidend lijkt te zijn en nauwelijks in toptijdschriften wordt gepubliceerd". De aanpak van Nijkamp leidt weliswaar tot een hoog aantal publicaties, maar niet tot veel origineel werk.

Maar terwijl Zwemmer onderzoek doet naar het werk van Nijkamp, dient 'NN' nog twee klachten in, opnieuw anoniem. Eén over zestien publicaties van Kourtit waarin geplagieerd zou zijn, en één over gerommel met data in haar werk en dat van Nijkamp. Van die laatste klacht blijft na onderzoek niets overeind.

Over die eerste klacht is tot op de dag van vandaag discussie. Een tweede commissie-Drenth oordeelt dat er in drie publicaties inderdaad sprake is van plagiaat, maar het Landelijk orgaan wetenschappelijke integriteit (Lowi) oordeelt in hoger beroep anders. Volgens het Lowi, de hoogste instantie waartoe wetenschappers met een meningsverschil zich kunnen wenden, is er in die publicaties hoogstens sprake van 'verwijtbare onzorgvuldigheid'.

Het Lowi geeft de VU in datzelfde oordeel een tik op de vingers omdat niemand weet wie de mysterieuze 'NN' is. Een geheel anonieme klacht had eigenlijk niet in behandeling moeten worden genomen. Ook is het niet gecharmeerd van het feit dat ombudsman Hollander ook lid was van de commissie die onderzoek deed naar het plagiaat.

De Vrije Universiteit wil niet meer reageren op de affaire, maar heeft altijd gezegd dat de klachten te goed gedocumenteerd waren om te negeren.

Inmiddels heeft de VU de regels aangepast en worden volledig anonieme klachten inderdaad terzijde geschoven. Jammer, vindt Van Kolfschooten. "Ik ben alleen maar een groter voorstander geworden van de mogelijkheid tot totaal anoniem klagen. Zolang de klacht maar goed onderbouwd is."

Universiteiten zijn over het algemeen hiërarchisch georganiseerd en veel wetenschappers hebben een tijdelijk contract. Een conflict met een prestigieuze hoogleraar kan een jonge wetenschapper zijn baan kosten, vreest Van Kolfschooten.

Ontslag

Ook 'NN' hamert op het belang van anoniem klokkenluiden. Zijn identiteit is nog altijd een raadsel, maar hij laat wel met enige regelmaat van zich horen op de website van AdValvas, het magazine van de Vrije Universiteit.

'Ook al is de melding terecht, het leidt op termijn toch vaak tot ontslag of andere nadelige gevolgen', schreef hij daar onlangs. 'Daarnaast zou er natuurlijk een bijzonder ongemakkelijke situatie zijn ontstaan op de werkvloer, ik zou direct slaande ruzie hebben met Kourtit en Nijkamp, en waarschijnlijk door nog wel meer mensen met de nek worden aangekeken.'

Zijn identiteit zou binnenkort zomaar bekend kunnen worden, want drie jaar na die allereerste mail is de strijdbijl nog altijd niet begraven. Deze maand oordeelde de rechter dat het Openbaar Ministerie onderzoek moet doen naar de identiteit van de nog altijd mysterieuze klager. Kourtit wil dat 'NN' vervolgd wordt voor smaad en laster.

Ze zegt dat ze door 'NN' in een 'nachtmerrie' heeft geleefd. "Ze hebben geprobeerd me kapot te maken", vertelt ze vanuit Stockholm, waar ze inmiddels werkt als onderzoeker. "Ik wil weten: wie zijn die mensen precies?"

Verder vonniste de rechter onlangs dat de Vrije Universiteit zich schuldig maakte aan slecht werkgeverschap. De universiteit had de naam van Kourtit niet naar buiten mogen brengen en erg chic was het niet, om een geheel anonieme klacht in behandeling te nemen.

Het College voor de Rechten van de Mens concludeerde eerder al dat de instelling haar beter had moeten beschermen tegen de soms discriminerende uitlatingen in kranten. Journalisten verwezen zonder reden naar haar als 'Marokkaanse vrouw' en daar had de VU best iets aan kunnen doen.

Binnen de wetenschap is het laatste woord nog niet gezegd: de Vrije Universiteit doet op dit moment onderzoek onder economen omdat de universiteit wil weten of zelfcitatie en het hergebruiken van teksten vaker voorkomt in het vakgebied. Wordt vervolgd.

TIJDLIJN

21 mei 2013 De mysterieuze 'NN' beschuldigt Karima Kourtit van plagiaat in haar proefschrift.

1 november 2013 Commissie-Drenth constateert plagiaat in het proefschrift.

22 november 2013 'NN' dient een tweede klacht in. De VU roept een tweede commissie-Drenth in het leven.

7 januari 2014 De VU maakt bekend het werk van Nijkamp door te gaan lichten op 'zelfplagiaat' na beschuldigingen in NRC Handelsblad.

juni 2014 Oordeel tweede commissie-Drenth: plagiaat in drie publicaties.

12 juni 2014 Klacht nummer drie van 'NN': de klager beschuldigt Nijkamp, Kourtit en twee andere wetenschappers van gerommel met data.

25 juni 2014 Karima Kourtit promoveert aan de VU op een herschreven proefschrift

9 maart 2015 Het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit oordeelt dat er geen sprake is van plagiaat in de drie publicaties die onder vuur lagen.

17 maart 2015 Een commissie onder leiding van Jaap Zwemmer constateert "systematisch knip- en plakwerk" in het oeuvre van Peter Nijkamp

24 juli 2015 Het College voor de Rechten van de Mensen oordeelt dat de VU Kourtit beter had moeten beschermen tegen 'mediapublicaties met een discriminerend karakter'.

13 januari 2016 De commissie-Struiksma oordeelt: geen sprake van datamanipulatie.

25 april 2016 De rechtbank Amsterdam kent Kourtit 7.500 euro schadevergoeding toe.

10 mei 2016 Het Openbaar Ministerie moet de anonieme klager vervolgen, oordeelt de rechter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden