Stiekem filmen in Teheran

De Iraanse regisseur Jafar Panahi blijft ondanks een werkverbod films maken in Iran, en wordt daar wereldwijd voor bekroond. Represailles blijven uit.

Vijf jaar geleden kreeg hij van de Iraanse autoriteiten een beroepsverbod opgelegd van twintig jaar. Inclusief de ontzegging om het land uit te reizen en met de pers te praten. Aanklacht: propaganda tegen het regime. Toch wist Jafar Panahi onder huisarrest drie films te maken en deze het land uit te smokkelen. Met groot succes. Zijn laatste, 'Taxi Teheran', werd eerder dit jaar bekroond met de Gouden Beer, de hoofdprijs van het Filmfestival van Berlijn en gaat vandaag in Nederland in première. Zijn kleine nichtje, dat in de film een hoofdrol speelt, nam de prijs namens hem in ontvangst. Zijn broer haalde in zijn naam de internationale persprijs op.

In zijn roadmovie leidt Panahi de autoriteiten opnieuw feestelijk om de tuin, door zich voor te doen als taxichauffeur in Teheran die om veiligheidsredenen een kleine camera op het dashboard heeft geplaatst. Een film dus opgenomen met de 'dashcam', en met de videocamera van zijn nichtje dat als schoolopdracht een filmpje maakt, en bij hem in de taxi stapt.

Zo heette Panahi's eerste clandestiene film onder huisarrest 'This Is Not A Film'. Het videodagboek waarin hij zichzelf filmt, alleen in zijn woning in Teheran, reflecterend op zijn situatie, werd onder meer vastgelegd met de camerafunctie van de telefoon, en op een usb-stick, verstopt in een taart, het land uit gesmokkeld.

undefined

Strijdlustiger

Beroepsverbod of niet, Panahi (54) betoonde zich de afgelopen jaren inventiever en strijdlustiger dan ooit. In een schriftelijke verklaring die de première van 'Taxi Teheran' in Berlijn begeleidde, zei Panahi: "Ik ben een filmmaker. Ik kan niets anders dan films maken. Cinema is mijn expressie en de betekenis van mijn leven. Niets kan me ervan weerhouden films te maken. Want als ik in de verste hoeken wordt gedrukt, sta ik in verbinding met mijn innerlijk. En in die privéruimten wordt, ondanks alle beperkingen, de noodzaak om te creëren nog urgenter."

Opmerkelijk is dat Panahi films blijft maken. Nog opmerkelijker is het dat vergeldingsmaatregelen uitblijven. Na het winnen van de Gouden Beer pleitte Panahi er zelfs voor zijn film in Iran te vertonen, "want niets is waardevoller dan dat mijn landgenoten mijn films zien." Niet dat de autoriteiten akkoord gingen, 'Taxi Teheran' is in Iran verboden, zoals bijna alle films die Panahi de afgelopen twintig jaar maakte. Maar na zijn triomf in Berlijn, verscheen hij blijkaar wel in de Iraanse media. Er wordt hem enige speelruimte gegund.

"In Iran probeert men intellectuelen vaak te boycotten en af te zonderen van de samenleving", vertelde Panahi enkele jaren terug in een interview. Toch werd zijn verboden film 'Offside' (2006, Grote Juryprijs, Berlijn), over voetbalgekke meisjes die zich als jongens vermommen om het stadion binnen te komen, vertoond op het Farj Film Festival in Teheran. "Waarschijnlijk om iets van welwillendheid te laten zien", aldus Panahi die als filmmaker in Iran al zijn hele leven verwikkeld is in een spel met de autoriteiten en de censuur, en in dat spel een meester werd.

Zo ging zijn debuut 'The White Balloon' (1995, Beste Debuut, Cannes), over een 7-jarig meisje dat op pad gaat om een goudvis te kopen, maar onderweg, in de straten van Teheran, op tal van obstakels stuit. Via het meisje kon Panahi iets laten zien van de armoede in Iran, van het Afghaanse jongetje dat een paar centen probeert te verdienen door op straat ballonnen te verkopen. Daarna volgde 'The Mirror' (1997, Gouden Luipaard, Locarno), over een schoolmeisje dat alleen achterblijft bij de schoolpoort, en door de verkeerschaos van Teheran de weg naar huis probeert te vinden.

Dat Panahi zich op 'kinderfilms' oriënteerde, en veel Iraanse regisseurs met hem, kwam doordat er overheidsgeld beschikbaar was voor dit type films. Ook was de censuur minder alert op het jeugdgenre. Wat kon daar mis mee zijn?

undefined

Seksisme

Heel wat explicieter werd het in 'The Circle' (2000, Gouden Leeuw, Venetië). Via het portret van acht gesluierde vrouwen stelde Panahi het wurgende seksisme in de Iraanse samenleving aan de kaak. De film werd verbannen. Jarenlange conflicten met de autoriteiten volgden. Panahi werd meerdere keren opgepakt, maar omdat hij met elke nieuwe film in de prijzen viel en uitgroeide tot het boegbeeld van de onafhankelijke Iraanse cinema, was het niet zo eenvoudig hem te knechten.

De enige met een vergelijkbare statuur is Panahi's leermeester Abbas Kiarostami, bekroond met de Gouden Palm in Cannes voor zijn zelfmoordrelaas 'Taste of Cherry'. Kiarostami ging uiteindelijk films maken in het buitenland, met Juliette Binoche. Ook andere regisseurs verkasten, waaronder de filmende familie Makhmalbaf. Panahi bleef, als koppige chroniqueur van het dagelijks leven in Teheran. Vastbesloten om niet te vluchten, maar te vechten.

Die vrije, onderzoekende geest openbaarde zich op jonge leeftijd. Als 9-jarige ging hij stiekem naar de bioscoop. "Films zijn niet goed voor jou", had zijn vader gezegd. Natuurlijk wilde hij zien wat niet goed voor hem was. Bovendien kon hij na thuiskomst de hele film navertellen aan zijn vier zussen die niet naar de bioscoop konden, ook niet stiekem. De kiem voor het verzet tegen de status van vrouwen als tweederangs burgers werd vroeg gelegd.

Panahi's kracht zit hem in het vermengen van documentaire en speelfilm, van komedie en tragedie, tussenvormen die hem in staat stellen grenzen te verkennen en op te rekken. Panahi doet dat samen met amateurs, op straat, filmend tussen het drukke verkeer, te voet, op de bromfiets, in bussen en taxi's.

undefined

Odyssee

Opmerkelijk is daarbij het ogenschijnlijke gemak waarmee hij zijn verhalen vertelt, als een meesterillusionist op odyssee door Teheran. Nu is hij terug met een onvervalste roadmovie waarin hij als taxichauffeur de ideeën registreert die bij gewone Iraniërs leven over politiek en religie, misdaad en straf, moraal en censuur, en niet te vergeten het florerende ondergrondse dvd-circuit waar 'de nieuwste Woody Allen' te verkrijgen is, en 'de nieuwste Panahi'.

Natuurlijk weten ze in Iran wat hij uitspookt, als taxichauffeur die een alternatieve route uitstippelt, en als filmmaker die het spel briljant speelt. De keerzijde is dat hij waarschijnlijk ook als bliksemafleider fungeert voor al die kunstenaars, schrijvers, journalisten en wetenschappers die wel achter de tralies zitten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden