Stiekem Cobra en Klee vergelijken

De invloed van Paul Klee op de Cobra-kunstenaars lijkt evident. Zij vonden allen inspiratie in de vrije expressie van het kind, maar om verschillende redenen.

Het is niet de bedoeling dat je continu het werk van Paul Klee en de Cobra-kunstenaars gaat vergelijken, waarschuwt het Cobra Museum in Amstelveen. Want dan wordt de tentoonstelling over de invloed van Paul Klee (Münchenbuchsee, 1879 - Bern, 1940) op de Cobra-beweging (1948-1951) die vandaag opent, een soort zoekplaatje. En dat is niet de bedoeling. Maar je doet het natuurlijk tóch: speuren naar de overeenkomsten en verschillen tussen Klee en de schilders van Cobra, die verbonden worden door hun liefde en fascinatie voor kindertekeningen. Niet eerder werd dit thema zo uitgebreid behandeld in een expositie.

Bij een eerste ronde over de tentoonstelling, met 130 werken van Klee en 120 van Cobra, vallen al de gelijkenissen op. Vooral het werk van Klee uit de laatste periode van zijn leven vertoont sterke overeenkomsten met wat de Cobra-kunstenaars acht tot tien jaar later maakten. Zo heeft het houtreliëf Vragende kinderen van Karel Appel uit 1949 veel weg van Meisjesklas in de open lucht, een werk dat Klee tien jaar eerder schilderde. Hetzelfde geldt voor Dier onder sterren (1949) van Appel en Bastaard van Klee (1939). Ook het Moederdier (1937) van Klee en Fantastische dieren (1949) van Constant lijken erg op elkaar. Frappant zijn de overeenkomsten tussen Klee's Blauwe mantel (1940) en Appels Dier op zwarte achtergrond - Geit (1947). Deze twee schilderijen liggen qua uitstraling en zeggingskracht zo dicht bij elkaar, dat de invloed van Klee op Cobra evident lijkt. En zo zijn er op deze expositie meer parallellen te ontdekken. Al te veel moeite hoef je daar niet eens voor te doen, want vaak hangen deze werken naast of in de buurt van elkaar. En dat is vast niet toevallig.

Maar toch wringt er iets, want kun je Klee en Cobra - oneerbiedig gezegd - zomaar op één hoop gooien? Het ligt niet voor de hand, omdat hun motieven om zich te laten inspireren door de vrije expressie van het kind, nogal verschillen. Bij Cobra - de naam is ontleend aan de steden Copenhagen, Brussel en Amsterdam waar de oprichters vandaan kwamen - had deze keuze vooral een politieke lading. Cobra keerde zich tegen de bestaande schilderkunst, omdat daarin te veel de nadruk lag op het intellectuele. En de Tweede Wereldoorlog had zichtbaar gemaakt tot welke gruwelijkheden het intellect in staat is. Daarom wilde Cobra nieuwe wegen inslaan en de inspiratie kon daarbij beter worden gehaald uit de nog pure en onschuldige kindertekening.

Bij Klee begon de fascinatie toen hij op 22-jarige leeftijd zijn eigen kindertekeningen terugvond. Als jonge kunstenaar wilde hij niet voortborduren op alles wat er al was geschilderd door zijn voorgangers. Hij wilde de ultieme puurheid bereiken en de inspiratie daarvoor vond hij in de onbevangenheid en fantasie van kindertekeningen. Hij koos ook voor de thema's die kinderen fascineren, zoals dieren, maskers, acrobaten en agressie. Zijn hele leven bleef hij daaraan vasthouden, puur en alleen voor zijn eigen artistieke ontwikkeling. Hij was geen hemelbestormer, zoals later de Cobra-kunstenaars de kunst wilden bevrijden uit de verstikkende greep van eeuwenoude tradities. Die lading had zijn werk niet. Als kunstenaar zocht hij de authentieke expressie die kindertekeningen hebben.

Op de tentoonstellingen hangen enkele originele kindertekeningen van Klee, met daarnaast de werken die daar later uit voortvloeiden. Toen zijn zoon Felix werd geboren in 1907, ging hij diens ontwikkeling intensief volgen en registreren. Zijn eerste krabbels en tekeningen bewaarde hij. In 1911 begon Paul Klee met een oeuvrecatalogus waarin hij achttien van zijn eigen kindertekeningen als beginpunt nam. Al te naturalistische tekeningen uit zijn jeugd liet hij weg, omdat die 'niet kunstzinnig' waren.

De laatste jaren van zijn leven waren zwaar. De nationaalsocialisten ontsloegen hem als professor aan de kunstacademie in Düsseldorf. Zijn werk werd als 'entartete' kunst bestempeld. Klee emigreerde daarop naar Bern. Bij alle rampspoed kwam ook nog een ernstige ziekte. In het jaar voor zijn dood in 1940, greep hij terug naar de magische wezens uit zijn kinderlijke fantasiewereld. Het Christuskind dat hij als vier- of vijfjarige tekende, leidde tot de serie Engelenwerken. Kort voor zijn overlijden schilderde hij Blauwe mantel, een blauw beest met zeven blikkerende tanden en twee priemende ogen, ontleend aan zijn eigen kinderlijke fantasiewereld, maar wel met een nieuwe dimensie die zijn benarde situatie weerspiegelde.

Gaandeweg maakt deze expositie duidelijk dat juist deze sterke persoonlijke lading het werk van Klee onderscheidt van dat van de Cobra-kunstenaars. Dat is misschien ook een verklaring voor het feit dat de tentoonstelling die Willem Sandberg in 1948 wijdde aan Paul Klee in het Stedelijk Museum in Amsterdam, louter jubelende recensies kreeg. De Cobra-kunstenaars maakten toen ook voor het eerst uitgebreid kennis met diens werk. Toen ze een jaar later zelf debuteerden in hetzelfde museum, was de kritiek niet van de lucht. 'Geklieder', 'boerenbedrog' en 'Dat kan mijn zoontje ook', waren de kwalificaties. En dat terwijl deze kunstenaars net als Klee maskers, dieren en bloemen schilderden in een stijl die uitging van de vrije expressie van het kind.

Maar wellicht was de Cobra-kunst toen nog te confronterend en te provocerend. Zeker in vergelijking met de ingetogener kunst van Klee, die er niet op uit was te provoceren en pas in de laatste fase van zijn leven het werk maakte dat sterk lijkt op dat van de Cobra-kunstenaars.

Internationale allure
De expositie Klee en Cobra. Het begint als kind (t/m 22 april in het Cobra Museum) is gemaakt samen met het Paul Klee Centrum in Bern en het Louisiana Museum voor moderne kunst in Humlebaek bij Kopenhagen. "Door die samenwerking konden we er een internationale topexpositie van maken", zegt artistiek directeur Katja Weitering. De Universiteit van Amsterdam gaat tijdens de expositie wetenschappelijk onderzoek doen naar het fenomeen kindertekeningen. In het museum komt een lab waar kinderen vanaf 8 jaar kunnen meedoen aan het onderzoek.

Voor meer informatie: www.cobra-museum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden