Stiefmoeder blijft zwerfkei

Hoe betrokken de stiefmoeder ook is bij haar nieuwe familie, ze blijft een orgaan in een vreemd lichaam, schrijft Renate Dorrestein in haar nieuwe roman 'De stiefmoeder'. 'Eén foutje kan fataal zijn.'

Les één voor de geslaagde stiefmoeder: kijk de andere kant op. Bemoei je niet met de opvoeding van de kinderen, al pakt je man het nog zo verkeerd aan. Les twee: ken je plek. Weet dat je er nooit echt bij zult horen, al plak je pleisters, droog je tranen, kook je grote pannen soep.

De stiefmoeder blijft een 'orgaan in een vreemd lichaam', schrijft Renate Dorrestein in haar nieuwe roman. Ze rolt als een 'zwerfkei' een gezin binnen, blijft daar soms jaren liggen, waant zich veilig, maar o wee: één foutje kan fataal zijn. Bindt zij de strijd aan met een stiefdochter - in sprookjes de prinses - dan legt de stiefmoeder het af.

"Ik dacht dat ik uitgeschreven was over het gezin", zegt Dorrestein in haar woonkamer in Aerdenhout. Een ongemakkelijke gedachte voor een schrijfster die het gezin altijd gretig gefileerd heeft. Haar oeuvre draait om het verbond van bloedverwanten, dat warm en veilig heet te zijn. Maar de banden knellen, de veiligheid is schijn, soms vloeit er bloed.

Na 24 boeken had ze dat gezin definitief als broeinest ontmaskerd, veronderstelde Dorrestein. Totdat haar blik viel op een goudmijn aan haar voeten: het stiefgezin. De schrijfster is zelf al twintig jaar 'stiefmoeder light': haar partner - met wie ze niet samenwoont - is vader van een inmiddels volwassen dochter.

"Ik heb met mijn stiefdochter altijd een heel gezellige band gehad", zegt Dorrestein. "Dat komt mede doordat we niet permanent in één huis leefden. Dat maakte het voor mij makkelijk om mijn blik af te wenden als iets me niet beviel. Ik dacht dan: 'Morgen ga ik weer naar m'n eigen huis, na mij de zondvloed.'"

Zo viel Dorrestein niet in de valkuil waarin veel andere stiefmoeders wel donderen. Die hebben torenhoge verwachtingen, ontdekte de schrijfster op de internetfora die ze tijdens haar research bezocht. "Ze denken dat ze echt een onderdeel worden van het gezin van hun man." Met die illusie gaat het vaak al fout: naar schatting stranden twee van de drie patchwork families.

Ook al heeft de schrijfster haar eigen stiefmoederschap dus als 'light' en fijn ervaren, toch ontdekte ook zij dat er iets wringt in de driehoek van een vader, zijn geliefde en zijn dochter. Dat illustreert ze met de volgende anekdote. "Mijn stiefdochter was al volwassen, toen haar moeder ging scheiden van haar tweede man. Toen zei zij: 'Nu kunnen papa en mama weer bij elkaar komen'. Ik dacht onmiddellijk: 'Oh ja, dat begrijp ik volkomen, dat is die herenigingswens die kinderen altijd blijven houden.' Toen ik haar daar jaren later mee confronteerde, zei mijn stiefdochter: 'Maar ik maakte toen een grapje! Je weet toch dat ik jou de beste vrouw voor papa vind?'"

Dit misverstand is één van de kiemen van Dorresteins 25ste boek, dat ronduit 'De stiefmoeder' heet. "Dit boek gaat niet over mij hoor", benadrukt zij. Al draait het ook in haar fictieve gezin om een vader, een dochter én een binnengerolde zwerfkei.

Claire heet de hoofdpersoon, en ze is prachtig, met haar reusachtige lichaam, dat ze onderhoudt met veel en vet eten. Als kunstenares heeft zij de quilt - een doorgestikt, met verschillende lagen textiel versierd kleed, ook wel patchwork genoemd - hoog boven de huisvlijt uitgetild. Haar man Axel aanbidt haar en als stiefmoeder is ze een succes. Claire combineert betrokkenheid met een gezonde dosis scepsis: "Als stiefmoeder kun je je maar het beste opstellen als een antropoloog die te gast is bij een vreemde stam."

Maar dan maakt de quiltkunstenares een fout: ze meent dat haar zestienjarige stiefdochter Josefien haar een geheim toevertrouwt, omdat ze zo'n goede band hebben. "Zij ervaart dat als iets intiems", zegt Dorrestein. "Terwijl Josefien denkt: ik kan het Claire wel vertellen, want die is toch niks van mij."

Die fout slaat de harmonie aan diggelen: in Dorresteins wrangkomische en met gothic motieven doorspekte roman staat de stiefmoeder ineens recht tegenover het onverbrekelijke team van vader en dochter.

"Mijn boek gaat in feite over de vraag of een liefdesband net zo sterk kan zijn als een bloedband tussen ouders en kinderen. Ik denk dat we zijn gaan onderschatten wat die bloedbanden betekenen: een heel sterke oerkracht van een verbinding."

Geconfronteerd met die oerkracht, wordt de stiefmoeder vanzelf boos. Zeker als haar man een dochter heeft. "Het gaat om de rivaliteit tussen stiefmoeder en stiefdochter. Met een stiefzoon heb je die niet."

Misschien strijden echte moeders ook wel met hun dochters om de liefde van hun man, zegt Dorrestein. "Volgens een prachtige theorie zijn het in sprookjes stiefmoeders geworden, omdat we het niet zouden verdragen als onze eigen moeders ons leven bedreigen. We laten de boze stiefmoeders het rotkarwei opknappen: zij laten zien dat er rivaliteit is tussen twee generaties vrouwen."

De stiefmoeder, de buitenstaander, de vreemdeling: ze knapt volgens Dorrestein wel meer rotkarweitjes op. "Haar aanwezigheid maakt dingen zichtbaar die je in een gewoon gezin niet boven tafel krijgt." Zo realiseert Jozefien zich door de confrontatie met Claire dat zij nog steeds boos is op haar vader, omdat die niet met haar moeder samenleeft.

"Je zou kunnen zeggen dat stiefmoeders zeer nuttig werk leveren: ze hebben bijna een therapeutische werking. Maar ze kunnen de consequenties daarvan niet dragen."

Met de verwende puber Jozefien ontwierp Dorrestein overigens een moderne prinses, verafgood door haar vader. Volgde Dorrestein bewust de wet van het sprookje: de tegenstrever van de boze stiefmoeder móet wel een prinses zijn?

Nee, zegt Dorrestein, dat gebeurde intuïtief: "Ik denk dat je als schrijver put uit het collectieve onbewuste. Daar had mijn held en afgod, de schrijver Kurt Vonnegut, een mooie theorie over: zodra je aan het schrijven bent, en alleen dán, heb je toegang tot het weten van de wereld."

Voor haar als schrijfster heeft de stiefmoeder ook nuttig werk geleverd: ze zette Dorrestein op het spoor van het 'buitengaats moederschap'. "Er heeft zich een heel nieuw deelgebied aan mij geopenbaard. Ik zie mij hierover een hele rits boeken schrijven. Wat denk je bijvoorbeeld van de schoonmoeder? Die heeft ook een kwade reuk."

Het gezin is nog niet van Dorrestein af.

Er zijn boze en blije stiefmoeders, met en zonder eigen kinderen, getrouwd met een weduwnaar of een gescheiden man. Elke situatie kent andere uitdagingen. Vrouwen die daarover willen chatten met lotgenoten, kunnen op verschillende internetfora terecht, zoals www.stiefmoeders.nl, www.stichtingstiefmoeders.nl en www.stiefmoederforum.nl.

Renate Dorrestein, 'De stiefmoeder'. Uitgeverij Podium, Amsterdam, ISBN 978 90 57594 60 1, prijs: 17,50 euro. Het boek verschijnt vrijdag.

Verhalenwedstrijd
Uitgeverij Podium organiseert een verhalenwedstrijd rondom 'De stiefmoeder', de nieuwe roman van Renate Dorrestein. Stiefmoederverhalen, -strips en -filmpjes kunnen tot 15 november worden gestuurd naar prijsvraag@uitgeverijpodium.nl. Zie voor meer informatie www.renatedorrestein.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden