Stevig in de houdgreep van de aandeelhouders

opwarming aarde | Shell erkent al decennia dat klimaatverandering een probleem is en dat fossiele brandstoffen de belangrijkste veroorzaker van CO2-uitstoot zijn. Maar wat doet het bedrijf eraan?

Ben van Beurden is geen filmster. Jammer voor de Shell-topman, want mensen zouden dan eerder geloven dat klimaatverandering hem aan het hart gaat. Hij weet alles van het energiesysteem, maar het publiek neemt hem niet serieus als het gaat over de weg naar een koolstofarme economie. "Filmsterren en andere beroemdheden lijken daarentegen ironisch genoeg volkomen geloofwaardig als zij erover praten."


Deze miskenning uitte Van Beurden vorig jaar in een interview in het huisorgaan Shell Venster. Het doet sterk denken aan de verongelijkte verzuchtingen die uit vanuit Brusselse, Haagse en andere regeringscentra klinken: We doen zo ons best, maar 'het publiek' of 'het volk' of 'de mensen' geloven ons niet.


Die geloofwaardigheid kreeg deze week een nieuwe knauw. Het online journalistieke platform de Correspondent onthulde samen met de Britse krant The Guardian en het Deense Information dat Shell in de jaren tachtig al een zeer heldere kijk op het klimaatprobleem had. In een intern document uit 1986 constateert het bedrijf dat klimaatverandering desastreuze gevolgen kan hebben: misoogsten, overstromingen, migratie. De belangrijkste oorzaak? Menselijk handelen, namelijk het verstoken van fossiele brandstoffen.


Er was nog veel onzeker over het klimaat, de kennis vertoonde nog hiaten, constateerde Shell in de studie. "Echter, tegen de tijd dat de aarde aantoonbaar opwarmt, kan het te laat zijn voor effectieve tegenmaatregelen om de effecten te verminderen, of zelfs te stabiliseren", staat in de samenvatting. Vijf jaar later maakte Shell nog een alarmistische klimaatfilm, voor educatieve doeleinden, ver voor Al Gore (2006) en Leonardo di Caprio (2016) hun waarschuwingsscenario over het klimaat op film zetten. De teneur in de voice-over: 'Nu actie ondernemen is de enige veilige verzekering die we hebben.'


Het is nu dertig jaar verder en wat heeft Shell sindsdien met die informatie gedaan? In het programma 'Nieuwsuur' vatte Ben van Beurden het een jaar geleden, luttele weken na de klimaatconferentie in Parijs, bondig samen: "Ik pomp alles op wat ik kan oppompen." Niet zo gek dat de Shell-topman op die manier iets aan geloofwaardigheid afdoet in het oplossen van het klimaatprobleem, zou je denken. Maar Van Beurden ziet geen verband. "Ik wil ook het beste voor de aarde en de mensen", zegt hij in Shell Venster. "Spijtig genoeg is het gevolg dat sommigen nu ten onrechte geloven dat klimaatverandering op een heel eenvoudige manier op te lossen is."


En het is niet simpel, is voortdurend de verdediging van het olie- en gasbedrijf. Het energiesysteem is zeer complex, het duurt decennia om daar iets aan te veranderen. Tegelijk groeit de wereldbevolking en willen mensen in India ook een koelkast en een auto. Er is een nog altijd toenemende behoefte aan fossiele energie en daar voorziet Shell in. Het getuigt van 'realisme', een woord dat vaak terugkomt in publicaties van het bedrijf, om er zo tegenaan te kijken.


Dat oppompen en raffineren moet dan wel op een zo duurzaam mogelijk manier, is de ambitie. Het bedrijf is sinds vorig jaar weer opgenomen in de Dow Jones Sustainability Index, een beursindex waar de meest verantwoorde bedrijven in hun soort in staan. Shell was er in 2010 uitgezet. Dat had overigens niets met klimaatverandering te maken, dat was vanwege olievervuiling in Nigeria.


Om een duurzaam fossiel bedrijf te kunnen zijn, ontwikkelt Shell technieken om met minder energie en watergebruik de brandstoffen naar boven te krijgen en te verwerken. Het doet mee aan projecten voor de opslag van CO2 onder de grond. Het heeft een peperdure overname gedaan omdat het gelooft in gas als 'transitiebrandstof' naar hernieuwbare energie. Het investeerde onlangs in een windpark op zee. En het pleit voor een wereldwijde prijs op de uitstoot van CO2.


Wat kun je nog meer doen als het nu eenmaal je business is om olie en gas op te pompen die gretig verstookt worden? Een activiteit die bovendien hogelijk gewaardeerd wordt door de aandeelhouders. De iconische 'veilige' Shell-aandeeltjes van je grootmoeder zijn inderdaad uiterst betrouwbaar. Nog liever eet Van Beurden zijn sokken op dan dat hij morrelt aan het dividend. Het bedrijf steekt zich zelfs in de schulden om het dividend ook in moeilijke tijden, waarin de olieprijs langdurig laag is, gewoon uit te kunnen keren.


Maatschappelijke relevantie


Dat is direct ook de houdgreep waar het bedrijf in zit. Want wat is nu eigenlijk de missie van Shell? Is dat 'in de voorhoede staan bij de energietransitie', zoals Van Beurden afgelopen maand bij de presentie van de vierdekwartaalcijfers zei? Hij antwoordde op vragen of de komst van Trump in het Witte Huis de opmars van hernieuwbare energie zou stuiten. Nee, aldus de topman, die is niet te stoppen. "Klimaatverandering bestaat en actie is geboden."


Maar de kernopdracht die Shell zichzelf geeft is een hele andere. Die stond luid en duidelijk als ondertitel bij die kwartaalcijfers: 'Reshaping Shell, to create a world-class investment case', een investering van wereldklasse. Te veel nadruk op aandeelhouderswaarde? "De aandeelhouders zijn de eigenaren van het bedrijf. Uiteindelijk zijn wij een bedrijf met een missie om welvaart te creëren", tekende het Financieele Dagblad eind vorig jaar op uit de mond van de topman. "We zijn een van de grootste dividendbetalers in de wereld. Dat is ook maatschappelijke relevantie, want het is uw en mijn pensioenfonds waar dat geld in terechtkomt."


En daar heeft Van Beurden een punt. Ondanks maatschappelijke druk om geld uit olie, kolen en gas terug te trekken, beleggen grote pensioenfondsen als ABP en PGGM nog steeds in Shell. Een oproep van activistische aandeelhouders verenigd in Follow This, om Shell naar een groener pad te leiden en alle winst in de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen te steken, haalde het bij lange na niet op de laatste aandeelhoudersvergadering. Zelfs PGGM, dat te boek staat als duurzaamste pensioenfonds in Nederland, durfde het niet aan. "PGGM wil niet als aandeelhouder op de stoel van de bestuurder plaatsnemen", luidde de verklaring.


Die aandeelhouders zijn vooralsnog ook niet onder de indruk van het gevaar van 'de koolstofbel'. Britse financiële analisten hebben twee jaar geleden uitgerekend dat minstens twee derde van de fossiele reserves in de grond moet blijven, als de atmosfeer met niet meer dan 2 graden mag opwarmen. Als het de wereld menens is, en dat is zo getuige het in Parijs gesloten klimaatakkoord, dan kan de waarde van fossiele aandelen drastisch naar beneden kukelen. De becijferingen zijn zo degelijk dat de president van de Britse centrale bank, Mark Carney, al meerdere keren heeft gewaarschuwd beleggingen in de fossiele industrie tegen het licht te houden. Ook Klaas Knot van De Nederlandsche Bank wijst op dit risico.


Het heeft nog niet geleid tot merkbaar minder animo voor Shell-aandelen. In een uitgebreide reactie op de publicaties rondom de 'carbonbubble' liet Shell weten dat het niet gelooft dat die reserves onder de grond blijven. De vraag naar energie zal volgens het bedrijf tot in het midden van deze eeuw blijven stijgen.


Die notie drijft het bedrijf ook naar omstreden plaatsen om olie of gas op te pompen. Wie begaan is met het klimaat, zich al decennia realiseert dat de gevolgen van te snelle opwarming van de aarde mogelijk desastreus zijn, zou kunnen besluiten sommige bronnen met rust te laten. Olie onder kwetsbare ecosystemen zoals de Noordpool bij voorbeeld, of uit de teerzanden in Canada. Maar zo redeneert Shell niet. In beide projecten zijn vele jaren arbeid en miljarden dollars aan investeringen gestoken.


De zoektocht in Alaska viel tegen, Shell stopte daar in 2015 met boren, milieuorganisaties vierden het als een overwinning. Van Beurden niet. "Het was echt een teleurstelling. We hadden gehoopt en verwacht veel olie in Alaska te vinden", zegt hij in Shell Venster. Shell zal er voorlopig niet terugkeren, maar anderen wel want "de wereldeconomie heeft op termijn olie uit de Arctic nodig".


Ook uit oliezanden heeft Shell zich inmiddels voor een deel teruggetrokken en het kondigde deze week aan geen nieuwe projecten in Canada te beginnen. Niet omdat de winning vervuilend is, veel energie kost en een desolaat landschap achterlaat. Wel omdat het geen verantwoorde investering meer is tegen de achtergrond van de lage olieprijzen en de hoge schulden door de overname van British Gas.


Dat Shell het klimaat echt wel serieus neemt, zou kunnen blijken uit de steun voor een CO2-belasting. Een hoger prijskaartje aan de uitstoot van kooldioxide wordt als de heilige graal beschouwd in het oplossen van het probleem. Mits hoog genoeg, zet die bedrijven en consumenten aan tot minder gebruik van fossiele brandstoffen. Prettig genoeg past die ook in de strategie van Shell. Een belasting op CO2 drukt kolen uit de markt, ten faveure van gas. Shell heeft geen kolen, wel steeds meer gas. Daarnaast maakt zo'n belasting grote projecten voor de opslag van CO2 financieel aantrekkelijker. Nu investeert Shell daar alleen in als de overheid meebetaalt.


Taks niet afdwingbaar


Alleen: Shell kan zo'n taks niet afdwingen. Regeringen zullen dat met elkaar moeten afspreken. Dat lukte niet in Parijs op de klimaattop ruim een jaar geleden. Het is al moeilijk genoeg, zo bleek deze week weer, om het in elkaar gezakte emissiehandelssysteem in de Europese Unie een beetje te laten functioneren.


Het is dus een tamelijk veilig pleidooi waarbij Shell weet dat zo'n belasting er niet zomaar komt. Daar zijn sterke overheden voor nodig. En die stellen zich tot nog toe niet daadkrachtig genoeg op om de opwarming van de aarde binnen de 2 graden te houden aan het eind van deze eeuw. Doen ze wel een poging, zoals in 2014 de Europese Commissie, die voor iedere lidstaat een dwingend aandeel voor duurzame energie wilde afspreken, 27 procent in 2030, dan klopt Shell aan de deur. Het bedrijf heeft volgens de Britse krant The Guardian in Brussel actief gelobbyd om zo'n verplicht percentage per land van tafel te krijgen. Met succes.


Het pleidooi van Shell voor CO2-belasting is tamelijk veilig, want het bedrijf weet dat zo'n taks er niet zomaar komt

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden