'Steun Oekraïne met wapens en verzwak macht van Gazprom'

Minister Frans Timmermans (midden) spreekt in Brussel met zijn collega's uit Kroatië en België, Vesna Pusic (links) en Didier Reynders. Beeld ap

Wat kunnen EU-lidstaten naast de sancties waarover EU-ministers gisteren overlegden nog meer doen om Rusland aan te pakken en de crisis in Oekraïne te beteugelen? Gebruik het Europese mededingingsrecht om de positie van energiereus Gazprom aan te pakken, denkt energiespecialist Sijbren de Jong.

Ook is het moment gekomen voor militaire steun aan Oekraïne, vindt François Heisbourg, voorzitter van de denktank IISS in Londen en veiligheidsadviseur van de Franse regering. Net zoals tijdens de Koude Oorlog de neutrale landen Zweden en Finland hulp kregen van de Navo, verdient nu Kiev een speciale status.

"Met sancties gaat Europa haar doelen niet bereiken", stelt Heisbourg. De strafmaatregelen zijn namelijk of politiek haalbaar maar slap (zoals reisverboden voor enkele officials) of sterk maar politiek onhaalbaar vanwege de economische gevolgen voor Europa zelf (zoals een boycot van Russisch gas). Beter is het de Oekraïense regering te steunen. Dat gebeurt al op economisch terrein en bij de succesvol gehouden presidentsverkiezingen in mei, maar moet verder gaan.

Moderne communicatieapparatuur
"Oekraïne heeft een deel van het separatistische gebied terugveroverd. Met westerse hulp maakt de regering in Kiev een kans haar hele grondgebied onder controle te krijgen." Heisbourg vermoedt dat het Oekraïense leger behoefte heeft aan moderne communicatieapparatuur en antitankwapens. Als reactie op het recente offensief van Kiev heeft Rusland de rebellen namelijk uitgerust met gepantserde voertuigen.

Europa heeft er volgens Heisbourg alle belang bij dat Kiev de separatisten in het oosten van het land verslaat en weer volledige controle over het eigen grondgebied krijgt. "Als Poetin na de annexatie van de Krim ook wegkomt met het creëren van een proto-staat in Oekraïne zal hij proberen nog een stapje verder te gaan. Bijvoorbeeld door onrust te zaaien in Polen of de Baltische Staten."

Een tweede mogelijkheid om Rusland te treffen is de machtspositie van het grote gasconcern Gazprom ondermijnen. Volgens Sijbren de Jong van het Haags Centrum voor Strategische Studies, die in Brussel jarenlang het Europese aardgasbeleid onderzocht, is dit kansrijk omdat de Europese Commissie het voortouw kan nemen.

Pijpleiding
De Commissie treedt zelfstandig op om de regels van de interne markt te handhaven, en kan dus maatregelen nemen die niet bij alle lidstaten populair zijn. Sommige landen hebben sterke economische banden met Rusland en houden harde sancties, waarover de lidstaten met unanimiteit moeten beslissen, tegen.

De eerste stap waarmee de Europese Commissie vaart kan maken, is het aanpakken van South Stream, een aardgaspijpleiding in aanleg die van Rusland door de Zwarte Zee en de Balkan naar een gasknooppunt in Oostenrijk loopt. "Het is cruciaal dat de Commissie hier met juridische procedures een stokje voor steekt", zegt De Jong. Zowel de pijpleiding als het gas dat erdoorheen gaat stromen, is van Gazprom. Zo vergroot het Russische staatsbedrijf zijn greep op de Europese klanten, die nog terughoudender zullen worden om stevig tegen Rusland op te treden.

Ook kan Rusland dankzij South Stream in de toekomst makkelijker de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaien. De export naar West-Europa hoeft dan namelijk niet meer via Kiev te lopen. Door de aanleg van South Stream te stoppen, kan Brussel vermijden dat Kiev in die Russische wurggreep terechtkomt.

Boete
Een andere stap die De Jong bepleit, is het aanpakken van de contracten die Gazprom met Europese landen afsluit. Sommige langetermijnovereenkomsten bevatten een clausule dat als een klant minder gas afneemt dan voorzien het een boete moet betalen.

Op die manier kunnen landen moeilijk overstappen naar een andere leverancier en wordt de marktwerking verstoord. Door Gazprom wegens overtreding van het mededingingsrecht aan te pakken kan de Europese Commissie mogelijk aan deze constructies een einde maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden