STERRENKUNDE

Leidse astronomen hebben een reusachtige kosmische kraamkamer aan de rand van het waarneembare heelal ontdekt.

Het was al bekend dat 1243+036 tot de zes verst verwijderde sterrenstelsels behoort die astronomen kennen. En dus ook een van de jongste: het licht dat er vandaan komt, is al twaalf tot vijftien miljard jaar onderweg; onze eigen zon moest toen nog worden geboren. Vanaf de aarde gezien bevindt 1243+036 zich op negentig procent van de afstand tot de 'rand' van het heelal: de plaats en tijd waar het allemaal begon met de oerknal.

Het sterrenstelsel werd drie jaar geleden ontdekt door een Leidse onderzoeksgroep die zich in het bijzonder bezighoudt met het bestuderen van verafgelegen objecten. De astronomen gebruikten telescopen op een 2 400 meter hoge berg in Chili, die gezamenlijk worden beheerd door acht Europese landen.

Met diezelfde instrumenten werd 1243+036 vorig jaar nog een keer nauwgezet bekeken - of beter gezegd: gefotografeerd. Vier uur lang werd er belicht, ruim een jaar lang werd er gerekend en toen zagen de Leidse promovendus Rob van Ojik en zijn mede-onderzoekers dat het sterrenstelsel is omgeven door een wolk van waterstofgas.

En wàt voor een wolk. Met een diameter van 500 000 lichtjaren is hij vele malen groter dan gaswolken die we gewend zijn te zien rond sterrenstelsels. Al dat gas samen heeft een massa die waarschijnlijk groter is dan tien miljard zonnen bij elkaar.

Metingen aan de golflengten van het waterstofgas brachten bovendien een verschijnsel aan het licht dat een trots perscommuniqué van de ESO (European southern observatory, de beheerder van de sterrenwacht in Chili) rechtvaardigde: “The giant hydrogen cloud rotates!” (De enorme waterstofwolk draait!)

Het waterstofgas aan de ene kant van 1243+036 straalt consequent op een iets andere golflengte dan het gas aan de overkant. En dat kan volgens de onderzoekers alleen maar betekenen dat de gaswolk ronddraait als een weggeworpen frisbee.

Net als alle objecten in het - zoals alom verondersteld wordt - uitdijende heelal beweegt 1243+036 zich van ons vandaan. In dit bijzondere geval is er een verschil in vluchtsnelheid van 450 kilometer per seconde tussen de (van ons uit gezien) noordwestelijke en zuidoostelijke rand van de frisbee. Dat duidt dus op een rotatie. Niet eerder, zo meldt Rob van Ojik, is dit verschijnel zò ver van het centrum van een sterrenstelsel in de kleuterjaren gezien. Sinds de oerknal zou de gaswolk nog maar één volle omwenteling rond het sterrenstelsel hebben gemaakt. De voltooiing van het tweede rondje zal geen aardse astronoom meer meemaken.

Zo'n enorme gaswolk is de kraamkamer van talloze hemelobjecten. Door zwaartekrachtwerking ontstaan 'klonters' gas, en dat worden sterren en sterrenstelsels. Over een miljard jaar, zo denkt Van Ojik, is het goed mogelijk dat er een fraai elliptisch stelsel is gegroeid in de vormeloze gaswolk die we nu zien.

Radiojet

Wat Van Ojik óók zag, is een radiojet die wegschiet uit het centrum van het sterrenstelsel - daar waar zich waarschijnlijk een zwart gat bevindt. Een radiojet is een continue stroom van elektronen die zich met relativistische snelheid (bijna die van het licht) een weg baant door het gas. “In de buitenste regionen van de gaswolk is het nu nog betrekkelijk rustig”, zegt Rob van Ojik, ”maar dat verandert als de radiojet er is doorgedrongen. Dan is het gedaan met de gelijkmatige rotatie.”

Maar ja, dat maken wij dus niet meer mee. Om een idee te krijgen van het verdere verloop van een sterrenstelselleven moet Van Ojik zijn toevlucht zoeken tot stelsels die dichterbij staan en volwassener zijn. “We moeten een evolutiespoor vinden langs sterrenstelsels waarvan we denken dat ze een uitgegroeide versie zijn van het stelsel dat we nu hebben aangetroffen. Dat is een mooie klus voor de Hubble space telescope. We hebben een aanvraag ingediend voor verdere waarnemingen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden