Sterren stralen voor Van Gogh

De Amerikaanse kunsthistoricus Albert Boime baarde in de jaren tachtig in de VS enig opzien door een verrassende theorie rond het schilderij 'Sterrennacht' van Vincent van Gogh. Nadat hij zijn visie in een boek vereeuwigd had, is nu een 'herdruk' verschenen in multi-mediale vorm.

Bij het afspelen van de cd-rom VAN GOGH - STARRY NIGHT (Voyager; verkrijgbaar bij Computercollectief in Amsterdam) schiet je in eerste instantie in de lach: een tamelijk opgefokte Amerikaanse stem (die van Boime zelf) vertelt in rap tempo dat we nog steeds een verkeerd beeld van Van Gogh hebben. “Van Gogh was not mad! Absolutely not!” En hij heeft niet zijn hele oor afgesneden maar slechts een stukje! Even lijkt het er op dat we conform het Amerikaanse 'Europe in two weeks' een snelle tour door leven en werk van Van Gogh krijgen voorgeschoteld, maar al snel eist een analyse van dat ene schilderij alle aandacht op. Van Gogh maakte 'Sterrennacht' in juni 1889 in het gesticht in Saint Rémy, een jaar voor zijn dood. Het is een van zijn mooiste werken: een wervelende sterrenhemel boven een dorp met kerkje, op de voorgrond een cypres die ver in de tumultueuze hemel reikt. Vaak wordt beweerd dat dit schilderij iets van Van Goghs angstgevoelens illustreert, zijn psychische strijd tegen krankzinnigheid.

Boime benadrukt echter dat Van Gogh zichzelf na het 'oor-incident' slechts uit voorzorg in het gesticht van Saint Rémy had laten opnemen en dat hij zijn sterrenhemel met helder bewustzijn en een opvallend oog voor details op het doek zette. De kunsthistoricus raadpleegde enige astronomen en in een observatorium werd de sterrenhemel gereconstrueerd zoals Van Gogh die vanuit zijn cel in het gesticht zag op het moment dat hij zijn schilderij maakte. De 'morgenster' Venus, de maan en de constellatie van het sterrenbeeld Ariës blijken in de juiste positie weergegeven te zijn. Vervolgens verbindt Boime Van Goghs 'Sterrennacht' en zijn twee andere schilderijen waarop sterrenhemels te zien zijn (1888) met diens interesse voor astronomie. Astronomie was in die tijd in Frankrijk onder leiding van de populaire sterrenkundige Camille Flammarion een 'hot item', culminerend in de grote Wereldtentoonstellling in Parijs in 1889. Hier werd de Franse wetenschap en technologie geëerd, het pronkstuk was de Eiffeltoren die in dat jaar gereed was gekomen en Parijse kerken als de Notre Dame, de Saint Chapelle en de Tour Saint-Jacques in grootsheid overschaduwde. De nieuwe, astronomische verkenning van het firmament - met beloftes van ruimtereizen (Jules Verne!), mogelijk bestaan van buitenaards leven, of reïncarnatie voorbij de sterren - deed het gevestigde religieus denken en voelen een tikkeltje op zijn grondvesten schudden. Aan de hand van fragmenten uit brieven van Van Gogh en andere documenten ontvouwt Boime op deze verbazingwekkende en fraaie cd zijn theorie dat het schilderij 'Sterrennacht' Van Goghs getuigenis was van een nieuw religieus denken: wellicht leven wij na de dood op andere planeten of sterren voort. Begin juli 1888 schreef Van Gogh aan zijn broer Theo: “In het leven van een schilder is de dood misschien niet het moeilijkste. Ik voor mij geef toe dat ik er helemaal niets van afweet, maar de aanblik van de sterren zet me altijd aan het dromen, even gemakkelijk als ik tot dromen wordt aangezet door de zwarte stippen die op een landkaart de steden & dorpen aangeven. Waarom, denk ik dan, zouden die lichtende punten aan het firmament minder toegankelijk voor ons zijn dan de zwarte stippen op de kaart van Frankrijk? Als we de trein nemen om naar Tarascon of Rouen te gaan, dan nemen we de dood om naar een ster te gaan. Iets wat in deze redenering zeker waar is, is dat wij tijdens ons leven, niet naar een ster kunnen gaan, evenmin als we na onze dood de trein kunnen nemen. Enfin, het lijkt mij niet onmogelijk dat cholera, nierstenen, tering en kanker hemelse vervoermiddelen zijn zoals stoomboten, omnibussen en treinen aardse vervoermiddelen zijn. Rustig van ouderdom sterven is dan te voet daarheen gaan.” Het is een van de aardigste fragmenten uit de brieven van Van Gogh, die door Boime overigens geplaatst wordt in een rijtje kunstenaars die door de eeuwen heen in hun werk aandacht toonden voor astronomische fenomenen: Giotto, Elsheimer, Millet en Vermeer, de maker van het schilderij 'De astronoom'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden