Sterke dialogen, mooie beelden: 'Met Kant is het goed kersen eten'

Joke J. Hermsen: Kairos.

Een nieuwe bevlogenheid. Arbeiderspers; 308 blz euro 19,95.

***

De schrijver
Filosofe en romanschrijfster Joke Hermsen brak bij het grote publiek door met 'Stil de tijd'. In die essaybundel uit 2009 pleitte ze voor herwaardering van de verveling, voor het stilzetten van de tijd om te komen tot nieuwe creativiteit. In 2013 mengde ze zich in de discussie rondom de nieuwe iPadscholen met de tweet: 'We willen Hannah-Arendt-scholen in plaats van iPadscholen. Dus denken, dromen, leren, verbeelden, verdiepen, en docenten die mooie verhalen vertellen.' Die tweet vloog de wereld rond, en sindsdien vormt ze een belangrijke stem in het debat over onderwijsvernieuwing, die ook in dit boek aan bod komt.

Haar thematiek
Op de voorkant staat Kairos afgebeeld, de jongste zoon van Zeus, en 'god van het geschikte moment'. Deze god vertegenwoordigt het ogenblik dat ertoe doet, staat voor 'bevlogen momenten van schoonheid, inzicht en daadkracht die het leven bijzonder maken'.

'Kairos' is een vervolg op Hermsens bestseller 'Stil de tijd'. Stilte, rust, traagheid, verveling - allemaal nastrevenswaardig, maar hoe komen we na verloop van tijd weer in beweging? Dat moeten we doen op het juiste moment. Eigenlijk, schrijft Hermsen, 'was Kairos een strategie om los te komen van die andere Griekse god van de tijd, Chronos geheten, die de uren telt en onverstoorbaar wegtikt en daarmee orde en structuur aanbrengt, maar ons ook het patroon van de eeuwige herhaling van hetzelfde oplegt'.

Staat Chronos voor continuïteit, Kairos betekent de zinvolle onderbreking daarvan, die iets nieuws mogelijk maakt. Dit kairotische moment ziet Hermsen in het enthousiasme, bij Hannah Arendt, bij Nietzsche, bij nieuwe fenomenen als Guerrilla Gardening, en Do It Yourself, waarbij burgers het initiatief nemen hun omgeving te verbeteren.

Irritantste zin
'Ik geef toe dat deze Kairos-tijd geen makkelijke kost is voor ons, 21ste-eeuwse westerlingen, die geheel volgens de Chronos-tijd leven.'

Met deze zin is weinig mis, het is de cultuurkritische strekking ervan die mij tegen de haren in strijkt. Dergelijke algemeenheden, die onze tijd ook nog eens in negatief daglicht stellen, vragen erom weersproken te worden. Hoezo kennen wij geen momenten meer dat we door Kaïros geïnspireerd worden? Zou het niet kunnen zijn dat wij, 21ste-eeuwers, bevrijd van sleur van kerk, zuil en lopende band, meer momenten van inspiratie kennen dan Nederlanders uit de negentiende eeuw? Af en toe sluipt in Hermsens betoog dat het vroeger beter was. Daarmee doet ze afbreuk aan de rest van haar boek.

Mooiste zin
'Met Kant is het goed kersen eten'. Dit is de slotzin van een gefingeerde dialoog tussen de filosofe Hannah Arendt en haar eerste man Günter Stern. Arendt en haar man zitten kersen te pitten, en bespreken intussen de toestand van Duitsland in de jaren dertig. Stern is negatief, Arendt houdt ondanks alles een onwrikbaar geloof in de mensheid. Een geloof gestoeld op het idee dat de mens altijd in gesprek blijft met zichzelf en met anderen. Dankzij zijn vermogen om te denken, te spreken en te verbeelden is de mens niet één, maar altijd op z'n minst met zijn tweeën. Arendt: 'Een kers kent slechts een wereld, maar de mens is "inwoner van twee werelden", een fysische, empirische wereld enerzijds en een geestelijke, innerlijke wereld anderzijds; daarom kan hij spreken, scheppen en verbeelden. En dat is dus Kant.' Arendt propt vervolgens lachend een kers in haar mond en besluit het gesprek: 'Met Kant is het goed kersen eten.' Sterke dialoog, mooie beelden.

Reden om dit boek niet te lezen
Hermsens cultuurkritische houding is uitgesponnen. Neem: 'Er moet bij multinationals (...) zelf een mentaliteitsverandering komen. De vraag is allang niet meer of geld gelukkig maakt. De vraag is of te veel geld hun eigenwaarde niet aantast, omdat ze zich louter door de dynamiek van begeerte en hebzucht laten leiden.' Dit was tien jaar geleden misschien een originele gedachte, maar is nu toch wel een bekende visie. Bovendien kan het korter en scherper, zoals Nietzsche een eeuw geleden zei: 'Wie te veel bezit, wordt bezeten.'

Reden om dit boek wel te lezen
Net als in 'Stil de tijd' is Hermsen ook in dit boek een uitstekende docent, die talloze ideeën van bekende en minder bekende filosofen toegankelijk voor het voetlicht brengt. Wie van haar vorige boek heeft genoten, kan naar de boekhandel rennen.

Trouw tipt filosofie
1. De ziel opnieuw Renée van Riessen

2. Dankbaar en aandachtig

3. Kairos Joke Hermsen

4. Het morele brein T.S. Tyra

5. Verkeerde plaats, verkeerde tijd

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden