Sterk symbool van universele emoties

Nelson Mandela groeide mede dankzij muziek uit tot het icoon van de strijd tegen apartheid. Ook na zijn vrijlating bleef zijn naam verbonden met de popmuziek - soms op bizarre wijze.

De schrijver van 'Free Nelson Mandela' had eigenlijk nog nooit van Nelson Mandela gehoord, toen hij in 1983 aan dat nummer begon. Niet dat Jerry Dammers nu een cynische broodschrijver was, die op bestelling leverde. Integendeel, hij was juist het schoolvoorbeeld van een politiek betrokken muzikant, die zich al vaker druk had gemaakt over Zuid-Afrika.

Maar Nelson Mandela was begin jaren tachtig nog een onbekende figuur in het westen. Er waren al wel nummers tegen de apartheid: 'Johannesburg', van Gil Scott-Heron bijvoorbeeld, of 'Christmas in Cape Town' van Randy Newman. Maar als de strijd al een duidelijk gezicht had, dan was het dat van Steve Biko, die in 1977 in een politiecel was gestorven, en die door Peter Gabriel in een lied was vereeuwigd.

"Het schijnt dat toen de eerste 'Free Mandela' posters in Londen opdoken, de meeste jongeren dachten dat 'Free' mijn voornaam was", zou Mandela er later zelf over opmerken, met de hem kenmerkende zachte ironie.

In die tijd werd Nelson Mandela naar voren geschoven als symbool van het Zuid-Afrikaanse verzet. Zo werd er in Londen, in 1983, een concert georganiseerd ter ere van zijn zestigste verjaardag. Daar ging Dammers bij het optreden van de Zuid-Afrikaanse trompettist Hugh Masekela kijken, en hoorde hij de naam voor het eerst gescandeerd worden. De volgende ochtend wist hij dat hij een refrein had voor het nummer waar hij mee bezig was.

De band van Dammers, The Specials, was uit elkaar geklapt, en hij probeerde een soort opvolger van de grond te krijgen: Special AKA. Later vertelde hij dat hij zijn zanger eigenlijk maar beperkt vond, en dus de melodie bewust simpel hield. Het gevolg was dat iedereen het nummer kon meezingen, zodat het kon uitgroeien tot een wereldwijde strijdkreet. Probeer ter vergelijking maar eens de melodie voor de geest te halen van 'Sun City', een ander anti-apartheidsnummer uit dezelfde tijd, waaraan Bob Dylan, Bruce Springstreen, Herbie Hancock, Bono, Run DMC, Lou Reed, en nog een hele rits sterren meewerkten. Die heeft toch wat minder beklijfd.

Hoe dan ook, in de jaren daarna hoorde je steeds vaker de naam Mandela opduiken, in de muziek en in de politiek. De Zuid-Afrikaanse muzikant Johnny Clegg, die de eerste multiraciale band van Zuid-Afrika oprichtte en ook wel 'de witte zoeloe' werd genoemd, riep in 1987 in zijn nummer 'Asimbonanga' op tot de vrijlating van Mandela. En ook Hugh Masekela zou er een nummer aan wijden: 'Bring him back home'.

Niet dat iedereen zich nu eensgezind achter de goede zaak opstelde. Op een gegeven moment stond Jerry Dammers te flyeren tegen een optreden dat Masekela zou geven, samen met Paul Simon. Paul Simon had namelijk zijn plaat Graceland in Zuid-Afrika opgenomen. Om ook de Zuid-Afrikanen een stem te geven, zeiden zijn verdedigers. Een schending van de culturele boycot, zeiden zijn tegenstanders.

Hoe dan ook, toen Mandela eenmaal vrij was, verdween hij niet uit de muziek. Daarvoor was zijn naam een te krachtig symbool geworden. Een van de meest bizarre referenties kwam vorig jaar op naam van de Nederlands-Poolse rapper Mr. Polska. Zijn nummer 'Nelson Mandela met je' gaat niet over de strijd tegen de apartheid, maar over zijn vriendinnetje. Die hij onvoorwaardelijk liefheeft, hoe erg ze zich ook misdraagt. "Ben je wasted, escorteer ik je naar de wc", zingt hij. Dat is dus kennelijk een heel erg Nelson Mandela manier om je te gedragen: vergevingsgezind, lief, zonder te oordelen.

Respectloos, zou je kunnen tegenwerpen. Maar het heeft juist wel iets moois: Mandela is zijn eigen biografie ontstegen, en een universele karaktereigenschap geworden, toepasbaar in allerlei situaties.

Mandela zelf ging in ieder geval gracieus om met referenties die op zijn minst opmerkelijk waren. Mel B vergeleek haar missie van haar meidenband Spice Girls - 'girl power' - ooit met Mandela's strijd tegen apartheid. Niet lang daarna, in 1997, werd Mandela aan de Spice Girls voorgesteld.

Wat hij van de ontmoeting had gevonden? "Ik wil niet emotioneel worden", antwoordde Mandela, "maar dit was een van de grootste momenten van mijn leven." Met weer die kenmerkende ironie, die zo zacht was dat je je afvraagt of Mel B er überhaupt iets van meegekregen heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden