Sterk genoeg om zwak te zijn

Albie Sachs geeft als opperrechter vorm aan het nieuwe Zuid-Afrika. ,,Het is het interessantste land ter wereld.'' Vanmiddag houdt hij de jaarlijkse Auschwitz-lezing.

Hij komt wat moeizaam los. Net aangekomen uit Antwerpen nuttigt hij in zijn Amsterdamse hotel een kopje tomatensoep. Waar de Auschwitz-lezing over zal gaan? Sorry, maar Albie Sachs wil het er liever niet over hebben. Deels omdat hij er zelf nog niet uit is, deels omdat hij het publiek wil verrassen. Het wordt heel persoonlijk, dat wel.

Zal het ook gaan over de zwarte Zuid-Afrikaan Henry die in 1988 in opdracht van het apartheidsbewind een bom in zijn auto plaatste? De aanslag op zijn leven mislukte, maar kostte hem wel een arm, een oog, gebroken ribben en botten. Later getuigde Henry voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie, waarna hij amnestie kreeg. Sachs heeft zijn zielblootgelegd in boeken als 'Gevangenisdagboek' uit 1966 en 'De zachte wraak van een vrijheidsstrijder' uit 1990, maar wil er nu niets over zeggen.

Tijdens zijn lange revalidatieperiode viel Sachs op hoe stram en star mannen vaak in hun lijf zitten, vertelt hij wel. ,,Het waren vooral vrouwenhanden die me hielpen helen, die me steunden, vasthielden en liefkoosden.'' Sachs is erdoor veranderd. ,,Iemand omarmen is leuk, ook als het een man is. Ik ben minder formeel geworden met mijn lichaam.''

Uit zijn boeken en zijn leven spreekt dat rechter Sachs een optimist is. Nooit uit op wraak, altijd op zoek naar zachtheid. ,,Ik probeer geen optimist te zijn. Ik ben het. En ik wil geen slachtoffer zijn.'' Zijn grootste wraak op bedenkers en uitvoerders van het apartheidsregime is ,,om in een democratie te leven. Het gevoel van vrijheid en waardigheid dat nu bestaat in Zuid-Afrika is voor mij heel belangrijk. De hele Mandela-generatie is sterk genoeg geweest om 'zwak' te zijn en niet voor de 'oog om oog'-optie te gaan. Het was in tijden dat we als terroristen werden gezien soms moeilijk om te blijven vertrouwen op je visie, maar het heeft ons een land opgeleverd. Dat is de triomf van ons leven.''

Tijdens het praten gesticuleert Sachs net zo makkelijk met zijn linkerarm als met zijn rechterstomp. Weggaan uit Zuid-Afrika zoals andere blanken doen, is er voor hem niet bij. ,,Het is het interessantste land ter wereld. Er gebeurt zoveel. De steden bloeien op, dans, koorzang en galeries zijn zoveel opwindender dan wat ik hier in Europa zie, waar men vrij technisch en vanuit het hoofd werkt.''

Ook zijn eigen werk vindt hij meeslepend. Als rechter in het Constitutionele Hof toetst hij wetten en vonnissen aan de Grondwet van 1994. Die is fameus vanwege haar inclusiviteit. Elke minderheidsgroep vindt er bescherming, en hij biedt de armen méér dan vrijheid van meningsuiting, namelijk ook recht op een onderkomen, eten en gezondheidszorg. ,,Onze uitspraak dat seropositieven recht hebben op medicijnen dwong de regering tot actie.''

In een uitspraak over een ontruiming legde het hof in 2003 de staat op tijdelijke huisvesting te verzorgen. ,,In de 'oude tijd' hadden we honderd executies per jaar en lijfstraffen, zowel op scholen als opgelegd door de rechtbank. Allemaal afgeschaft.''

Opperrechter Sachs bewaakt in eigen land de ruimte voor debat en moet daarbij tussen sterk uiteenlopende meningen balanceren. Hoe zou hij vrijheid van godsdienst en meningsuiting afwegen tegen het verbod op discriminatie, zoals in het Nederlandse geval van de imam die homo's met varkens vergeleek? ,,De Grondwet beschermt aanzetten tot haat niet'', zegt Sachs, waaraan hij resoluut toevoegt: ,,Het is bewezen dat dat tot geweld leidt.''

In diverse uitspraken stelde het hof rechters in het gelijk die homopartners dezelfde rechten als gehuwden toekenden inzake immigratie, pensioenen en adoptie.

Heeft de Zuid-Afrikaan Sachs nog een speciale connectie met Auschwitz? ,,Mijn Joodse grootouders zijn zo'n honderd jaar geleden vanwege pogroms uit Litouwen naar Zuid-Afrika gevlucht. Dus wellicht zijn er daar familieleden omgekomen, maar dat weet ik eigenlijk niet.''

Rwanda, Congo, Darfur -is de spreuk 'Nooit meer Auschwitz' geen affront geworden? ,,Je hebt geen keus. Je moet de menselijke waarden versterken, schuldigen straffen en inzien dat dit soort rampen te vermijden is'', zegt Albie Sachs. En dan komt als afscheidscadeau, na een wat terughoudend en aftastend gesprek, heel onverwacht een echte Sachs-omarming.

Auschwitzlezing, Beurs van Berlage 14 uur, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden