Stemmen op thema's versterkt democratie

Rechtstreekse democratie via referenda is duur en maakt het land moeilijk regeerbaar. Het alternatief is stemmen op partijen én op thema's, bepleit Ronald Kampherbeek.

Het Oekraïne-referendum heeft een belangrijk democratisch tekort blootgelegd. Het is net als bij de Europese grondwet aangegrepen om aan de noodrem te trekken, of op z'n minst een signaal van afkeuring te geven. Bij gebrek aan beter.

Dat komt doordat de representatieve democratie in een existentiële crisis verkeert. Dit systeem is ooit opgezet om maatschappelijke en levensbeschouwelijke groepen indirect een stem te geven. Volksvertegenwoordigers fungeerden daarbij als belangenbehartigers van hun zuil. Maar dit systeem is nauwelijks meer van deze tijd. De natuurlijke achterban van politieke partijen verdwijnt in rap tempo, steeds minder Nederlanders zijn nog lid. De traditionele verschillen tussen links en rechts vervagen.

Tegelijkertijd zijn mensen beter geïnformeerd, kritischer en hoger opgeleid dan vroeger. Op zoveel verschillende thema's is het moeilijk een partij te vinden die hetzelfde denkt als jij, vandaar dat ook steeds meer kiezers gaan zweven en uiteindelijk afhaken. En daarom moet je juist referenda inzetten, zo opperen de pleitbezorgers. Burgers kunnen zo immers rechtstreeks meebeslissen.

Maar behalve de tientallen miljoenen die het kost, kan het politieke systeem niet goed functioneren als elk kabinetsvoorstel teruggefloten kan worden via referenda. Na de verkiezingen moet een kabinet wel een mandaat voor langere tijd hebben om aan de slag te gaan.

Wil je kiezers direct betrekken bij belangrijke politieke thema's, dan moet je hun de mogelijkheid geven op deze thema's te stemmen in plaats van alleen op politieke partijen. Hoe zou dat eruit kunnen zien?

Vijf standpunten

Iedere politieke partij mag voor de verkiezingen bijvoorbeeld vijf standpunten aandragen. Deze kunnen over allerlei onderwerpen gaan, mits ze niet indruisen tegen de Grondwet. Deze standpunten worden door de Kiesraad thematisch gegroepeerd en op een overheidswebsite geplaatst. Op de stemkaart staat behalve de oproep om naar het stemlokaal te komen ook een link naar de website. Via DigiD loggen de kiezers in de week voorafgaand aan de verkiezingen in en geven ze per standpunt aan of ze het ermee eens zijn of niet, zoals dat ook gebeurt op een online stemhulp als Kieskompas.

Na de verkiezingen worden behalve de verkiezingsuitslag ook de winnende online standpunten bekendgemaakt. Vervolgens wordt een kabinet geformeerd dat niet alleen op basis van de eigen verkiezingsprogramma's beleid gaat maken, maar ook op de zeg 10 à 15 meest gekozen online standpunten.

Resultaat kan dus zijn dat een regeringspartij een standpunt van een oppositiepartij zal moeten omzetten in een beleidsvoorstel. En one-issuepartijen worden zo feitelijk overbodig omdat je voor hun belangrijkste standpunten niet meer per se op zo'n partij hoeft te stemmen.

GeenPeil heeft goed laten zien hoe online middelen kunnen bijdragen aan het democratisch proces, door de burgers via een website te laten tekenen. Jammer alleen dat het referendum wel weer tot een kostbare gang naar de stembus heeft geleid.

Het grote voordeel van online stemmen op thema's is juist dat er geen enorme logistieke operatie hoeft te worden opgezet. Zodra het systeem goed ingericht, veilig en stabiel is, kunnen de resultaten snel tevoorschijn worden getoverd. Daar zijn geen duizenden ambtenaren en vrijwilligers voor nodig. Een projectteam van hooguit 50 man volstaat.

Er zitten ongetwijfeld nog kinderziektes aan deze vorm van directe democratie. Maar het biedt een uitgelezen kans om de kiezers werkelijk te betrekken en het gevoel te geven dat hun stem ertoe doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden