Stem veehouders over dierenethiek is zelden gehoord

De veeboer heeft het zwaar. Niet alleen wordt hij belaagd door de ene crisis na de andere, hij heeft ook de maatschappij op zijn nek wegens de omstandigheden waaronder dieren in de intensieve veehouderij moeten leven.

Zie je een boer op de tv, dan heeft hij het over geld. over wat hij krijgt voor zijn product en hoe hij het hoofd boven water houdt. Alsof een boer er geen ethische principes op nahoudt.

Hoe kan dat nou?, vroeg dierethicus Frans Stafleu zich af. De boer is van oudsher betrokken bij de natuur en bij de zorg voor dieren, maar in het debat over dierenwelzijn speelt hij nauwelijks een rol.

Reden voor het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht om, samen met onderzoekers uit Wageningen en gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek, een verkennende studie te doen naar boerenethiek. Ze richtten zich daarbij in het bijzonder op om de omgang met de dieren.

,,In de jaren vijftig werden boeren enorm gestimuleerd om vooral veel te produceren'', recapituleert Stafleu. ,,Resultaat was de intensieve veehouderij. Die gerichtheid op de wensen van de consument is zo ver gegaan dat de boer zijn eigen normen en waarden heeft verwaarloosd. Je kunt nu een boer horen zeggen dat als de consument wil dat zijn varken door een hoepel springt hij daar wel voor zorgt, zolang de consument maar betaalt. En dat is raar, om niet te zeggen triest.''

,,Het is zaak dat de boer zijn eigen opvattingen heeft en waar nodig ontwikkelt en die inzet in de discussie'', vindt Stafleu. Om meer zicht op vaak onuitgesproken opvattingen te krijgen zijn onderzoekers met groepjes varkensboeren om de tafel gaan zitten: praten over boerenethiek.

,,Boeren zijn allergisch geworden voor het woord dierenwelzijn'', zegt Stafleu. ,,Dat vinden ze stadse bemoeizucht. Maar tegelijk is zorg en zelfs individuele zorg voor hun dieren hun grote trots.'' Duidelijk kwam verder uit de gesprekken naar voren hoezeer de boer zichzelf en zijn dieren ziet als dienstbaar aan de maatschappij. ,,Hij is een schakel in de keten van voedselvoorziening waarin ook het dier een belangrijke functie vervult. Het leven van dat dier heeft een doel: tot voedsel dienen voor de mens. In die zin verdient het dier respect.''

Functioneel gedetermineerd, noemt Stafleu die visie op het dier in de veehouderij. En die onderscheidt zich wezenlijk van een puur instrumentele visie, waarbij het dier slechts een middel is voor de boer om aan een inkomen te komen.

,,Het is goed je te realiseren dat er in onze maatschappij meerdere visies op de relatie tussen mens en dier naast elkaar bestaan'', zegt Stafleu. ,,De grote grazers die in Nederland zijn uitgezet worden geacht zonder menselijke bemoeienis zo wild mogelijk te leven. Terwijl honden en katten bijna gezien worden als gelijke van de mens.''

,,De boer wil goed voor het dier zorgen, zodat het zijn bestemming bereikt. Het probleem is dat goede verzorging kan versmallen tot zorg dat het dier niet ziek wordt en de opbrengst zo groot mogelijk is. Dat vindt de maatschappij een te enge opvatting; boeren zelf vaak ook.''

Varkensfokker Jan Boon, een van de deelnemers aan het onderzoeksproject van Stafleu geeft een voorbeeld. Nu is het verboden (ooit was het gebruikelijk, ook bij hem) om zeugen die gejongd hadden vast te binden. Dit om te voorkomen dat de biggetjes platgedrukt werden. ,,Achteraf gezien een 'min systeem''', zegt Boon. ,,Ze lagen daar als broodjes op de toonbank.'' Waarom dat is? Boon denkt dat het komt omdat boeren zich van alle kanten laten sturen. Door de proefboerderij, de stalinrichter, de mengvoederfabrikant en niet als laatste de bank. Onder alle druk vergeet de boer vaak dat hij ook zelf iets kan vinden.''

Stafleu ziet de noodzakelijke veranderingen in de intensieve veehouderij alleen plaatsvinden als de boer daarin een actieve rol speelt en hij zich niet als willoze pion van het kastje naar de muur laat sturen. Zeker als die boer trots wil kunnen zijn op wat hij doet.

Stafleu deed eerder ervaring op met gesprekken over boerenethiek bij CR Delta, een coöperatie die zich bezighoudt met KI en embryotransplantatie bij runderen. ,,Boeren zijn niet zo gewend om over die dingen te praten maar wel erg geïnteresseerd. We hebben verschillende sessies gewijd aan wat je zou kunnen verstaan onder íntrinsieke waarde van een koe.''

Voor een dierwaardiger bestaan ziet Stafleu vooral een rol voor de technologie; de consument lijkt nu eenmaal niet bereid te betalen voor biologische producten. ,,Maar, zegt hij, je kunt je ook afvragen of de intensieve veehouderij niet verboden moet worden, net als kinderarbeid. Je kunt niet alles aan de markt overlaten. Dat zo'n verbod er bij de veehouderij niet van komt wil toch vooral zeggen dat we dieren niet zo heel erg belangrijk vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden