Stem van God kan zonder spektakel

Hoe krijgt God vorm in de filmkunst? Was Hij eerst alleen te horen, later kreeg Hij ook een menselijke gedaante. Maar in de nieuwe film 'Noah' is God verinnerlijkt.

Vox Dei, de stem van God, blijft een mysterie. Aardse schepselen zeggen de stem van God te horen en gaan op pad om Zijn opdrachten uit te voeren. Bij de ontvangst van de heilige boodschap blijken de boodschappers vaak alleen te zijn geweest, op een stille plek. Mozes in de Sinaï-woestijn. Noach die in het naar hem vernoemde, nieuwe bijbelepos van Hollywoodregisseur Darren Aronofsky de stem van God hoort in een droom. Je zou het een apocalyptische nachtmerrie kunnen noemen of een horrorachtige hallucinatie, de beelden van een bloeddoordrenkte aarde en de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs.

'Noah, what did He say?', fluistert Naameh, alsof ze op het punt staat een groot geheim te ontfutselen aan haar man. 'He is going to destroy the world', antwoordt Noach, die klinkt als een man die geen tijd te verspillen heeft. In 'Noah' openbaart God zich aan Noach in een droom. Of tenminste, dat moeten we maar 'geloven', want God heeft in Aronofksy's film geen hoorbare stem en geen zichtbaar lichaam. Dat hoeft natuurlijk ook niet. Om Hem te horen of te zien zijn we niet afhankelijk van audiovisuele verschijningsvormen. God is een kracht, heet het dan.

Hollywoodpionier Cecil B. DeMille, schepper van verschillende bijbelverfilmingen, dacht daar wel anders over. DeMille maakte midden jaren vijftig 'The Ten Commandments', de beroemde spektakelfilm waarin Mozes van God de opdracht krijgt om het volk Israël door de Sinaï-woestijn naar het Beloofde Land te leiden en de Israëlieten aldus te bevrijden van de Egyptenaren.

Mozes knielt neer bij het brandende braambos en als bij toverslag klinkt de stem van God uit de vlammen: 'Moses, put off thy shoes from off thy feet, for the place whereon thou standest is holy ground'. Waarna de Schepper zichzelf introduceert als 'I am the God of thy Father, the God of Abraham, the God of Isaac and the God of Jacob'. Uit de vlammen komt een mannenstem die behoorlijk vervormd is door geluidseffecten. Er zit een trage echo op de stem van God, alsof hij van ver komt, van een andere wereld.

De controverse rond de stem spitste zich overigens toe op de vertolker die niet op de credits werd vermeld. Inmiddels weten we dat het Charlton Heston was. Hij speelde Mozes, en deed de stem van God, die opstijgt uit het brandende braambos, erbij. De geluidseffecten waren er ook, omdat men niet wilde dat de stem van God makkelijk te identificeren was. Gelukkig maar, je moet er toch ook niet aan denken dat Charlton Heston - die in Amerika uitgroeide tot een fervent voorvechter van wapenbezit - direct met God zou worden geassocieerd.

Spektakelstuk
Enfin, later, op de berg Sinaï, bij het ontvangen van de Tien Geboden, hoort Mozes de stem van God opnieuw: 'I am. I am. I am the Lord.' Moeilijk is het overigens wel om bij dit kitscherige tafereel, opgetrokken uit bordkarton, niet de slappe lach te krijgen. Het hinderde 'The Ten Commandments' niet om uit te groeien tot een van de populairste bijbelverfilmingen, met de splitsing van de Rode Zee als spektakelstuk par excellence, en Hollywoodgeweldenaar Charlton Heston die met weidse gebaren de profeet gestalte geeft.

Qua bombastisch natuurgeweld komt 'Noah' wel aardig in de buurt van 'The Ten Commandments', denk aan de vloedgolf die de aarde overspoelt, maar anders dan Mozes krijgt Noach maar weinig aanwijzingen van de Schepper. Ook als hij zich tot de hemel richt, gebeurt er niets. Geen zee van licht zoals in 'Bruce Almighty', waarin God verscheen in de gedaante van de Afro-Amerikaanse acteur Morgan Freeman, of zoals in 'Dogma', de Amerikaanse fantasyfilm waarin Hij werd vertolkt door een Zij, Alanis Morissette. En denk ook even aan de Nespresso-reclame waarin George Clooney een ontmoeting heeft met God (John Malkovich) en het helle licht op Zijn tegenwoordigheid slaat, en natuurlijk ook een beetje op Clooney.

Noach krijgt in de nieuwe bijbelverfilming maar mondjesmaat informatie. Hij wendt zich uiteindelijk tot zijn grootvader, kluizenaar Methuselah, die hem een hallucinerend goedje geeft, waarna Noach in staat lijkt preciezere instructies van God te ontvangen. Het is een van de belangrijkste herinterpretaties die Aronofsky met 'Noah' in petto heeft. De instructies om de ark te bouwen komen niet direct van God maar van een hallucinogeen. Pas na het drinken van de thee krijgt Noach een idee.

Het heeft kortom heel wat voeten in de aarde om in contact te komen met de Schepper. Een hemelse stem die Gods wil of zijn oordeel proclameert, zoals in 'The Ten Commandments', ontbreekt. Je zou kunnen zeggen dat het Noach meer vrijheid geeft om zijn droom of beter zijn nachtmerrie zelf te interpreteren. 'Wat zei Hij?', vraagt Noachs vrouw. 'Hij gaat de wereld vernietigen', antwoordt Noach. Maar het is eigenlijk geen antwoord op haar vraag. Noach zegt niet wat God heeft 'gezegd'; hij zegt wat Hij gaat 'doen'. Er lijkt in Aronofsky's bijbelfilm - die hij zelf overigens 'the least Biblical film ever made' noemde - eerder sprake te zijn van een voorgevoel, een visioen, en de interpretatie van dat visioen als een oproep om in actie te komen en de onschuldigen, de dieren, te redden.

De beslissingen lijken meer bij Noah zelf te liggen. God, in 'Noah' steevast 'de Schepper' genoemd, houdt zich in de film nogal afzijdig. Noach blijft maar naar de hemel staren. Maar daar is niet zo veel te zien, op de wolkenluchten na die zich boven de ark samenpakken.

Van de andere kant zou je kunnen zeggen dat Aronofsky door de afwezigheid van een duidelijk zichtbaar of hoorbaar goddelijk teken, zoals de Stem van God in 'The Ten Commandments' waarmee een miljoenenpubliek opgroeide, juist hint naar een meer verinnerlijkte relatie met God. De stem komt niet van buiten maar van binnen. Het heeft dan meer met het hart te maken, met intuïtie.

Noach voorvoelt iets, en als je ervan uitgaat dat God spreekt via de visioenen die Noach heeft, dan zou je God ook alomtegenwoordig kunnen noemen in plaats van afwezig. Dan openbaart God zich in het snel groeiende woud dat het hout levert voor de bouw van de ark. Wellicht klinkt de Stem van God op dat ene cruciale moment van genade.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden