Stelletje koopmannen

Mario Cordozo Beeld Lars van den Brink

identiteit | Nederland moet Nederland blijven, zei premier Rutte. Maar hoe ziet dat Nederland eruit? In deze serie stelt Trouw die vraag aan nieuwe Nederlanders. Filosoof Pieter Pekelharing reageert.

Mario Maidana Cordozo: " 'Voor wat, hoort wat.' Dat zeggen jullie toch? In de inburgeringscursus hoorde ik, behalve over idiote dingen zoals het verschil tussen belegen en jong-belegen kaas, voor het eerst over de Nederlandse handelsgeest. Toen was het alleen nog theorie, net als die kaas. Maar hij zit echt iedereen in het bloed. Het is altijd een spel van geven-en-proberen-een-beetje-meer-naar-jouw-kant-toe-te-trekken.


"In de praktijk leerde ik die handelsgeest kennen toen ik begon met het doen van klussen bij mensen thuis. Dan maakte ik een offerte voor bijvoorbeeld honderd euro. De reactie was dan bijna altijd: 'Te duur'. Meestal deed ik dan mijn prijs omlaag. Nederlanders willen het mooiste en beste voor weinig geld. Hoe noemen jullie dat? Voor een kwartje, nee dubbeltje op de eerste rang, of zo? Inmiddels weet ik dat als je niet omlaaggaat met je prijs, mensen vaak alsnog akkoord gaan. Het gaat mensen hier denk ik soms niet eens om die prijs -hoewel zuinigheid zeker wel een rol speelt. 'Je kunt het altijd proberen', lijken ze te denken.


"Hier gaan mensen terug naar de supermarkt met een doosje eieren waarvan er één stuk is. Of ze gaan naar de informatiebalie omdat een bonuskorting van vijfentwintig cent niet goed is berekend. Ik denk dat dit soort dingen een reflectie is van het gebrek aan ruimte in Nederland. Het is zo'n klein en vol land; iedereen moet dus wel heel erg voor zichzelf opkomen. Iedereen vecht voor zijn ruimte, zowel geografisch als sociaal. Of misschien is het ook gewoon ordinaire zuinigheid. Als de prijs 1 euro is, bieden jullie 50 cent. Ook als de verkoper een kind is op een kleedje tijdens de vrijmarkt. Voor veel mensen hier lijkt het een hobby om de hele dag op Martkplaats te zitten op zoek naar koopjes. Mijn echtgenoot, een Fries, is erg bedreven in dat 'marktplaatsen'. Zo zijn we aan onze keuken gekomen, aan een boot. Noem maar op. Hij beleeft er oprecht plezier aan. Voor mij is dat een raadsel. Toen ik onlangs met mijn nicht uit Uruguay in Barcelona was, vroegen ze me op een markt waar ik vandaan kwam. 'Ik kom uit Amsterdam', antwoordde ik in vloeiend Spaans. 'Ah! Kijken, kijken, niet kopen', riep de marktkoopvrouw! Misschien ben ik succesvol ingeburgerd, want ik heb inderdaad niets bij haar gekocht."

De koopman en de dominee zijn elkaars slechte geweten

Wij Nederlanders zijn altijd én koopman én dominee, handelaar en principieel ethicus", zegt politiek filosoof Pieter Pekelharing (68). "De rol van de koopman vraagt om een handelsgeest. Die geest is vernieuwend, veranderlijk, kosmopolitisch en egalitair. De koopman legt contacten en is in staat tot een wisselend perspectief. Flexibiliteit en de vaardigheid om dingen met een korreltje zout te nemen, of water bij de wijn te doen, dat zijn echte koopmansdeugden. Op de beurs komen mensen van uiteenlopende gezindheid samen. Daar ben je om handel te drijven, niet om elkaar te bekeren. Morele stelligheid zit daar in de weg.


"De koopman is ook iemand die contracten maakt en afspraken. Zo ontstaat het idee van een moraal volgens afspraak. Dat wil zeggen: de ethiek wordt zelf het resultaat van overleg en onderhandelen. Wij Hollanders moeten daarom best veel met elkaar praten. Dat hebben we echt nodig. We dragen onze ethiek niet als een vastomlijnde set principes in een kistje met ons mee. Ze komt vaak ter plekke tot stand. Een soort ad hocethiek.


"De rol van de dominee daarentegen vraagt om een ethische blik, die minder vernieuwend of veranderlijk is en ook minder flexibel. Geen water bij de wijn. In een doosje eieren horen zes of twaalf hele eieren te zitten. Korting is korting. De dominee vindt een zekere morele onwrikbaarheid een goede zaak. Niet alles mag onderwerp zijn van onderhandeling. Morele principes ruil je niet uit tegen economische winst. De dominee stoort zich aan de logica van de handel waarbinnen alles een waar wordt. En we hebben zeker weleens moeite met het maken van het onderscheid tussen wat geschikte waar is en wat niet. Dat zie je aan onze rol in de slavernij. Als het koningshuis China bezoekt en er een handelsdelegatie meegaat, gaan er in Nederland direct stemmen op dat dat eigenlijk niet kan wegens China's belabberde omgang met de mensenrechten. De dominee laat dan van zich horen.


"Wij Nederlanders hebben het graag over onze handelsgeest, maar tegelijkertijd voelen we er een enorm ongemak bij. Dat ongemak is dus een gevoel van de dominee. Maar het gebeurt ook weleens dat de dominee, in verlegenheid gebracht, zich verschuilt achter de koopman; we doen dan een beroep op hem om onze morele verlegenheid te verbloemen. De handelsgeest kan dus als een soort vernis dienen.


"We dragen de schijn van de flexibele, egalitaire handelsgeest graag uit, maar daarachter gaat dan een wel degelijk bestaande hiërarchie schuil. Je ziet dat goed in hoe Nederlanders hun kinderen opvoeden. Het liefst zien ze hun kinderen als gelijkwaardigen, als onderhandelingspartners. Het 'onderhandelingshuishouden' erkent de inherente ongelijkheid tussen ouders en kinderen niet. Maar die ongelijkheid of hiërarchie die nu eenmaal bestaat tussen ouders en kinderen wreekt zich altijd. Als ouder moet je een keer 'nee' zeggen. Dan moet de dominee toch even om de hoek komen kijken.


"Eigenlijk is de koopman het slechte geweten van de dominee en vice versa. We zijn trots op het feit dat we niet dogmatisch zijn. We houden niet van prinzipienreiterei, het doordraven over ideeën. Maar onze morele flexibiliteit heeft toch een grens. Die grens wordt door de dominee bewaakt, die de religie van de mensenrechten onderschrijft. De term 'schipperen' - onze handelsgeest is van oudsher ook altijd verbonden aan de zeevaart en het water - laat heel goed zien hoe het gaat tussen de koopman en de dominee.


"Nu eens voert bij ons de koopman de boventoon, dan weer de dominee. We zijn erg bedreven in dat schipperen en het zoeken van een balans. Bijgevolg is het ook behoorlijk Nederlands om tevreden te zijn met een suboptimale uitkomst, want dat krijg je als je iedereen - koopman en dominee, maar ook deelnemers aan het maatschappelijk debat met uiteenlopende opvattingen - tevreden wilt stellen. Tegelijkertijd begrijpen we waarom die suboptimale uitkomsten er zijn en waar ze goed voor zijn."


Mario Maidana Cordozo is 45 jaar, geboren in Uruguay.  Hij woont in Amsterdam en was in Urugay docent pedagogiek.  In 2005 kwam hij naar Nederland, vanwege de liefde. Hij werkt als timmerman.


Pieter Pekelharing is 68 jaar, geboren in Nederland. Hij woont in Amsterdam en werkte als docent politieke filosofie aan de UvA. Nu is hij gepensioneerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden