Stel de cliënt centraal en niet de pil

Biologische psychiatrie | Psychische aandoeningen zijn echt niet zo makkelijk te genezen, stelt Arie Hordijk vast. Hij pleit voor een nieuwe beweging in de ggz.

Het was vanaf het begin duidelijk dat wetenschapsredacteur Willem Schoonen een flinke knuppel in het hoenderhok gooide toen hij de biologische psychiatrie zo ongeveer bij het oud vuil zette (Trouw, 17 december). De arts Drexhage wil in reactie hierop juist een lans breken voor deze richting (Trouw, 2 januari). Hij schrijft: "De laatste jaren zijn hoopgevende vorderingen gemaakt door spectaculaire ontwikkelingen in aanpalende gebieden in wetenschap en techniek..." Die 'laatste jaren' slaan op de afgelopen 25 à 30 jaar.


De talloze ontdekkingen op het gebied van erfelijkheid en het brein, en meer recent de immunologie, zijn inderdaad steeds gepresenteerd als hoopgevend. Men was (en sommigen, zoals Drexhage, zijn dat nog steeds) zeer optimistisch over het idee om de oorzaken van psychische aandoeningen door natuurwetenschappelijk onderzoek te kunnen ontrafelen. Tegen dit optimisme zijn verschillende bezwaren in te brengen.


Om te beginnen moeten we niet spreken over 'de biologische oorzaak' van psychische aandoeningen. Biologische factoren spelen onmiskenbaar een rol in het ontstaan daarvan, maar zij zijn nooit enkel dé oorzaak. Er is altijd een samenspel met omgevingsfactoren. Dit samenspel is erg complex en subtiel. We kunnen beter spreken van een netwerk van oorzaken, waarin verschillende elementen elkaar onderling beïnvloeden. Dit nuanceert het belang van biologische factoren.


Vervolgens moet worden opgemerkt dat de zogenaamd hoopgevende vorderingen helemaal niet zo hoopgevend zijn als vaak werd beweerd. Het is onvoorstelbaar hoeveel uiterst gedetailleerde kennis er bestaat (in de literatuur wel te verstaan) op moleculair en cellulair niveau over aandoeningen als schizofrenie, PTSS, autisme, depressie, angst, verslaving en wat al niet. Maar het praktisch nut daarvan voor de behandeling van de mensen over wie het gaat is zeer gering. Hoezo hoopgevend?


Het belangrijkste nadelig effect van de biologische psychiatrie is echter, dat zij psychisch lijden van mensen reduceert tot een medisch probleem waarvoor een medische oplossing gevonden moet worden. Er zijn veel patiënten in de ggz op deze benadering afgeknapt. Misschien heeft de onvrede met de biologische psychiatrie vooral daarmee te maken. Niet dat de medicijnen nutteloos en schadelijk zijn, maar dat ze te belangrijk zijn gemaakt.


In plaats van als hulpmiddelen voor herstel zijn ze gepresenteerd als de voornaamste oplossing, met voorbijgaan aan een scala van vragen en noden van mensen die samenhangen met hun psychische problematiek, maar die niet medisch van aard zijn. Psychiaters kunnen tegenwerpen dat daarvoor het sociaal werk, de creatieve therapie en de arbeidsrehabilitatie bestaan, maar ze zouden moeten erkennen dat hun medische bijdrage aan het verlichten van lijden een stuk bescheidener is dan vaak wordt gedacht.


Als de biologische psychiatrie ons niet verder helpt, wat dan wel? Er is een beweging gaande in de ggz die pleit voor herstelgericht denken en werken. Daarbij betekent herstel niet dat mensen in medische zin genezen van hun psychische aandoening, maar dat zij met en ondanks hun (ernstige) psychische kwetsbaarheid een betekenisvol leven kunnen leiden. Wat dat inhoudt bepalen zij zelf. Ook herstellen doen zij zelf. Niemand kan dat overnemen. Medische behandeling kan daarin een rol spelen, maar noodzakelijk is dat niet. Belangrijk is dat de hulpverlener zich opstelt als samenwerkingspartner van de cliënt (dat woord past beter dan patiënt) en de regie zoveel mogelijk bij die cliënt laat. Het gaat te ver om hier uitvoerig op de ideeën over een nieuwe ggz in te gaan, daar is een goed boek over geschreven, maar laat duidelijk zijn dat er een hoopgevend alternatief is voor de biologische psychiatrie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden