Steeds weer terug naar Bommel

Wat zegt een geboortehuis over de beroemdheid die er het levenslicht zag? Is het een bedevaartsoord, museum, of een rijtjeshuis? Trouw trekt langs bijzondere huizen. Vandaag: het geboortehuis van Fiep Westendorp (1916-2004) in Zaltbommel.

Wie vanaf de overkant van de Waal de brug bij Zaltbommel heeft gezien, in de verte de toren van de Sint Maartenskerk opmerkt, en dan zijn ogen langs de Waalkade laat glijden, ziet, als hij goed oplet, voor een wit hoekhuis een zwart vlekje zweven. Het zijn Jip en Janneke die met Takkie een wandeling maken. Een vlekje met een stip erboven: Jip houdt een ballon vast.

Het zwartmetalen kunstwerk van Ton Koops staat daar sinds 1992 en is een ode aan illustrator Fiep Westendorp, beroemd door haar samenwerking met Annie M.G. Schmidt, en door veel eigen projecten. Ze werd in 1916 geboren in Zaltbommel (Bommel), kreeg er haar eerste officiële opdracht van de VVV, ontving in 1982 de erepenning van de stad, en kwam er tot kort voor haar overlijden in 2004.

Vanaf deze noordoever had ze de stad zien liggen in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog. Na de evacuatie van Zaltbommel, op 6 september 1944, belandde ze in Opijnen en Tuil en maakte ze voor de geallieerden situatietekeningen van de Waaloever. "Twee huisjes, drie huisjes, een boom. Daar gingen ze op werken", vertelde ze in de documentaire 'Getekend: Fiep Westendorp'. Dat betekende dus bombarderen. Identiteitsbewijzen vervalsen kon ze ook.

Van dichtbij is het Jip en Janneke-kunstwerk zo plat als een silhouet hoort te zijn, maar dankzij de verschillende lagen heeft het toch diepte. Het staat in het verlengde van de Korte Steigerstraat en is te zien vanuit de erker in het huis op nummer 2, waarin Westendorp regelmatig naar de rivier stond te kijken. Twee toeristen fotograferen de woning, niet vanwege Fiep maar vanwege die erker. "Lijkt wel zo'n balkonnetje van Tenerife, schat."

Vlakbij herinnert een medaillon bij de Gasthuistoren aan een verondersteld bezoek van componist Franz Liszt, die de klanken van het carillon gehoord zou hebben en volgens het verhaal zijn boottocht onderbrak. Verderop in de Gasthuisstraat vragen een kunstwerk én een bordje om aandacht voor een maandenlang bezoek van Karl Marx in de winter van 1863/'64. Hij zou in Zaltbommel aan 'Das Kapital' geschreven hebben en uitte zich in een brief weemoedig over de stad ('was ik maar weer in Bommel'). De gebroeders Gerard en Anton Philips, grondleggers van het concern uit Eindhoven en familie van Marx, werden verderop aan de markt geboren. Ook daar een plaquette.

Achterstallig onderhoud
Maar aan geen van de vier huizen in het stadshart waarin Fiep Westendorp gewoond heeft, als kind, tiener of jonge vrouw, is dat te zien. Zelfs niet aan haar geboortehuis in de Kerkstraat, een onopvallend rijtjeshuis op nummer 7. Door de moderne zonneluiken lijkt het na-oorlogse nieuwbouw. Achterstallig onderhoud maakt het alweer veel ouder.

Geen bordjes dus, maar een hele wijk als eerbetoon. In het braakliggende gebied tussen de stad en de A2 moet Westendorp verrijzen. Volgens het reclamebord een groen, zonnig, kindvriendelijk paradijs. De eerste huizen van de Fiep Westendorplaan zijn al opgeleverd. In het stoffige grasland eromheen komt een Annie M.G. Schmidthof. Pluk zou hier met zijn takelwagen het nodige werk kunnen verzetten.

Fiep was het middelste kind in een onderwijzersgezin, en had in de vijfde klas les van haar vader. De school stond aan de rand van het oude centrum en heeft plaatsgemaakt voor een parkeerplaats. Na de HBS mocht ze naar de Koninklijke School voor Kunst, Techniek en Ambacht in Den Bosch. Nog voordat ze slaagde, als enige meisje tussen tweehonderd jongens, kreeg ze haar eerste opdracht. Ze illustreerde in 1937 de VVV-gids van Zaltbommel. Hiervoor tekende ze in Anton Pieck-achtige stijl onder meer het Maarten van Rossumhuis. Inmiddels huisvest dit Stadskasteel een vaste tentoonstelling over Westendorp. Te zien zijn onder meer de komische schetsen die ze in de bus naar Den Bosch maakte van allerlei figuren.

Vanaf 1938 volgde ze een brede opleiding aan de Kunstacademie in Rotterdam, en woonde in Lekkerkerk bij familie. Bij het bombardement in 1940 werd de Academie verwoest, met al haar etsplaten, en keerde ze terug naar Zaltbommel. Daarna woonde ze in Den Haag bij Jan Campert en Clara Eggink, totdat ze ontslag nam bij een pro-Duitse uitgeverij en voor haar veiligheid opnieuw naar Zaltbommel ging. Daar verbleef ze tot de evacuatie van 1944. Later belandde ze in Amsterdam waar ze voor Vrij Nederland en Het Parool aan de slag kon, en in 1947 Annie M.G. Schmidt ontmoette.

Omdat Westendorp Zaltbommel regelmatig bleef bezoeken, is het niet zo gek dat de inboedel van haar atelier na haar overlijden in het Stadskasteel is ondergebracht. Haar tekenspullen, het gietijzeren stoeltje waarop ze zat ¿ altijd zonder kussentje ¿ en de kast en de fauteuil die in tekeningen opduiken, zijn te bezichtigen in een zolderachtige tentoonstellingsruimte. Ze werkte graag op zolders, zoals Jip en Janneke er graag speelden. Kinderen kunnen op de foto in de echte takelwagen van Pluk van de Petteflet.

M.G. Pluk
Dankzij deze tentoonstelling is het bezoek aan het voormalige 'potten-en-pannenmuseum' verdubbeld. "Is this the Jip and Janneke Museum?", vraagt een Japanse toeriste in de hal. Fiep Amsterdam BV, dat de licenties op de werken beheert, werkt in Japan samen met het bureau van Dick Bruna, maar het succes is er niet te vergelijken met dat van Nijntje. Al helpt de animatieserie rond de katten Pim en Pom een beetje. Pim en Pom waren in 1957 de opvolgers van Jip en Janneke in Het Parool, naar verhalen van Mies Bouhuys.

Naar Zaltbommel kwam zelfs Westendorps naambordje, losgeschroefd van de voordeur aan de Willemsparkweg 127 in Amsterdam. Als haar vriendin Annie M.G. Schmidt een tijdje rust wilde, dook ze daar onder bij Westendorp, en ze had haar eigen naamplaatje. Dat ligt ernaast in de vitrinekast: M.G. Pluk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden