Steeds in gesprek zonder onze stem te gebruiken

Als een kwart van de Nederlanders naar een televisieprogramma kijkt dan is er sprake van iets eigens, waarin we onszelf herkennen. Vergeleken met de kijkcijfers van Nederland-Argentinië vorig jaar (ruim 12 miljoen; alleen doodzieke mensen, baby's en peuters keken niet) zijn de cijfers van 'Boer zoekt vrouw' nog maar klein bier. Naar de terugkeer van de slachtoffers van de ramp met de MH17 keken op een mooie zomerdag midden in de vakantie 2 miljoen mensen. Naar eigentijdse begrippen allemaal: massaal.

Veel passieve kijkers naar glorie, liefde en dood (de pijlers van een mensenleven) roerden zich actief op Twitter en Facebook of appten dan wel sms'ten zich suf. Een groot deel van de Nederlanders staat actief in contact met anderen over gebeurtenissen die het persoonlijke overstijgen.

Daarbij kunnen onverwachte effecten optreden. Het is als een vlucht spreeuwen die opeens opvliegt en machtig zwenkt en cirkelt als een zwarte wolk en weer uiteenvalt.

Arjen Lubach begint in zijn programma voor de gein een burgerinitiatief om hem Farao der Nederlanden te maken. Binnen enkele uren heeft hij 30.000 handtekeningen (ook de mijne).

Een optreden in 'DWDD' geeft een enorme boost. Straks staat hij in de Tweede Kamer zijn idee toe te lichten: een superieure satire zowel op de politiek als op de erfelijkheid van functies als op de macht van de media.

In een essay in De Groene Amsterdammer bespreekt Chris van der Heijden de 'mediatisering' van de samenleving. Het is een containerbegrip, zegt hij, net als individualisering, commercialisering en globalisering. Maar we weten allemaal precies wat hij bedoelt. Het gros van de bevolking is permanent aangesloten op internet en voedt zich met nieuws, triviaal of belangrijk, en is almaar in gesprek zonder zijn stem te gebruiken. Onthoudingsverschijnselen doen zich voor als er even geen bereik is.

Hier en daar doet een hipster een experiment met een week lang (!) offline zijn en boekstaaft zijn wederwaardigheden in een wereld waar je wordt teruggeworpen op je eigen lichaam.

Je moet naar iemand toe om hem te spreken! En die is dan niet thuis! Tja, er waren tijden dat je met de post een briefkaart verstuurde om een afspraak te maken met een familielid aan het andere eind van de stad of in een dorp een kwartier verderop met de bus.

Chris van der Heijden zegt terecht: dit gaat nooit meer over. Wen er maar aan.

Intussen is hij nieuwsgierig naar de gevolgen voor de samenleving. Gebieden die gescheiden waren, raken vervlochten. Commercie en media, journalistiek en marketing, fictie en werkelijkheid zijn niet meer van elkaar te onderscheiden. Wat betekent dat?

Het betekent dat we geen onderscheid meer kunnen maken tussen een gewoon levend mens, zijn persoonlijkheid, zijn geschiedenis, zijn emoties en zijn angsten, en zijn 'persona', zijn verschijningsvorm in de media.

De arme boeren van 'Boer zoekt vrouw' wisten er dit jaar van mee te praten. Wie op de televisie verschijnt in een programma met een zekere kijkdichtheid wordt ontdaan van zijn menselijkheid. Er mag over hem worden gesproken alsof hij een gebruiksvoorwerp is. Mooi, lelijk, handig, krakkemikkig, belachelijk. De KRO heeft hierbij, in selectie en montage, trouwens een kluit boter op het hoofd.

Natuurlijk vind ik als kijker iets van de boeren, zoals je je een oordeel vormt over iedereen die je ontmoet. Maar dat oordeel delen buiten de muren van de huiskamer betekent overschrijding van een grens.

Een oordeel actief uitbazuinen in sociale media, een werkelijkheid scheppen buiten de beoordeelde mens om is van een andere orde.

Je hoort ertegen te kunnen, je vraagt er zelf om, is het verweer. Maar dat is een valse rechtvaardiging. Scherpe kritiek of satire op een openbare pretentie (schrijven, musiceren, leiding geven) kan informatief en nuttig zijn. Verbaal beschadigen van de mens die het maakt of de mens die iets vrij onschuldigs doet, ontkent een bijzondere menselijke eigenschap die het leven leefbaar maakt: empathie. Boer Geert sprak van respectloos gedrag. Dat is nog vriendelijk uitgedrukt. Het is ziek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden